Adhyaya 8
लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਵਰਣਨ ਰਾਹੀਂ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਨਸ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਦੇਹੀ ਉਤਸਰਗ ਤੋਂ ‘ਖੇਤਰ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਚਤੁਰਵਿਧ ਸਮੂਹ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ‘ਤਨੂ’ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਤਮੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ੍ਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਤ੍ਤਵਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੁਖ ਤੋਂ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ‘ਦਿਵ੍ਯ’ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼/ਕ੍ਰੀੜਾ) ਅਰਥ ਨਾਲ ਨਾਮ-ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਦੇਵ-ਤਨੂ ਤੋਂ ਦਿਨ (ਅਹಃ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਤ੍ਤਵ ਤੋਂ ਪਿਤ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਤਨੂ ਸੰਧਿਆ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਰਾਤ-ਦਿਨ-ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਲੋਕ-ਜ੍ਞਾਨ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਜੰਮੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਾਰਜ ਤੇ ਕਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ।
Verse 2
क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः / ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्
ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਚਾਰ ਵਰਗ ਬਣੇ।
Verse 3
सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् / युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः
ਅਣਗਿਣਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ; ਯੁਕਤ-ਆਤਮਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤਮੋ-ਮਾਤਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 4
तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਰਚਨਾ ਲਈ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਜਘਨ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ।
Verse 5
असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः / सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत
ਵਿਦਵਾਨ ‘ਅਸੁ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਸੁਰ’ ਕਹਲਾਏ। ਜਿਸ ਦੇਹ ਨਾਲ ਦੇਵ ਬਣੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।
Verse 6
सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका
ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਉਹ ਦੇਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ‘ਰਾਤ੍ਰੀ’ ਬਣ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਣੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ੍ਰੀ ‘ਤ੍ਰਿਯਾਮਿਕਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः / सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉਸੇ ਤੋਂ ਆਪ ਹੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ।
Verse 8
अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਸਤ੍ਤਵ-ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗੀ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः / यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः
ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮੁਖ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਦੇਵ’ ਕਹੇ ਗਏ।
Verse 10
धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते / तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः
ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਧਾਤਾ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤਨ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਜਨਮੇ।
Verse 11
देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत / उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा
ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਉਹ ਤਨ ਤਦ ‘ਅਹಃ’ ਅਰਥਾਤ ਦਿਨ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 12
तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते / देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਦਿਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਤਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 13
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै / पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ੍ਵ-ਮਾਤ੍ਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਤਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 14
पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् / तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्
ਉਸ ਸੰਧਿਆ ਤੋਂ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵ ਕਹੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਤਵ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत
ਜਿਸ ਤਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਤਨ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤਨ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।
Verse 16
तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता / तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਅਸੁਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਪਿਤ੍ਰੀ ਤਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ।
Verse 17
तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा / युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵ੍ਯੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः / ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत
ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਵਿਜ ਵੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸੰਧਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁੜ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः / मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः
ਜੋ ਰਜੋਗੁਣ-ਮਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਰਚਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 20
मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः / सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत
ਮਨਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਮਨੁੱਖ’ ਕਹਲਾਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत / तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः
ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਗਈ ਦੇਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ‘ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ ਦੇ ਉਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 22
इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना / सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਹਨਾਂ ਤਨੂਆਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਰਾਤ, ਦਿਨ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 23
ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् / तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका
ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਤ੍ਤਵ-ਮਈ ਹਨ। ਰਾਤ ਤਮੋ-ਮਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯਾਮਿਕਾ ਹੈ।
Verse 24
तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै / यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਹਿਤ ਰਚੇ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਦਿਵਾ’ ਕਹਾਏ।
Verse 25
तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः / प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਰਾਤ-ਜਨਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਜੇਯ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਐਸੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 26
एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह / पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै
ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵੀ—ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੀ—ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि / ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा
ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ; ਇਹ ਚਾਰ ਹੀ ਹਨ।
Verse 28
भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु / अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ‘ਭਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ‘ਅੰਭਾਂਸੀ’ ਰਚ ਕੇ (ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ) ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
Verse 29
पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः / तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः
ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਜੋਤਸਨਾ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Verse 30
मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਜਿਆ।
Verse 31
ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः / अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये
ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਉਹ ਜੀਵ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਅਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ”—ਉਹ ਐਸਾ ਬੋਲੇ।
Verse 32
राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः / ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्
‘ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ’ ਕਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਹਲਾਏ—ਭੁੱਖ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘ਅਸੀਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਆਂ’, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕੇ।
Verse 33
तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः / रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते
ਉਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਕਹਲਾਏ—ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਇੱਥੇ ‘ਰਕ੍ਸ਼’ ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਪਾਲਣਾ/ਰੱਖਿਆ’ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते / रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत
ਇਹ ਜੋ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਧਾਤੁ ਹੈ, ਕ੍ਸ਼ਪਣ (ਕ੍ਸ਼ਯ) ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ‘ਰੱਖ’ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਪਣ ਤੋਂ ‘ਯਕ੍ਸ਼’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः / ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਦੇ ਕੇਸ ਝੜ ਪਏ। ਝੜੇ ਹੋਏ ਕੇਸ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ।
Verse 36
हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः / बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः
ਜੋ ਸਿਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ ਉਹ ‘ਬਾਲ’ ਕਹੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਰਕਦੇ ਰੇਂਗਦੇ ਦੂਰ ਹੋਏ ਉਹ ‘ਪੰਨ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਬਾਲ-ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ‘ਵਿਆਲ’ ਅਤੇ ਹੀਨਤਾ ਕਰਕੇ ‘ਅਹਯ’ ਮੰਨੇ ਗਏ।
Verse 37
पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता / तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः
ਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪੰਨਗ’ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਰਕ ਕੇ ਹਟਣ ਕਰਕੇ ‘ਸਰਪ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਲਯ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਘਣ ਤੇਜ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 38
तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः / स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः
ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਜੋ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ‘ਅਗਨਿਗਰਭ’ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਸਰਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ।
Verse 39
सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः / वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः
ਸੱਪ ਰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ-ਸਵਰੂਪ ਉਗ੍ਰ ਭੂਤ ਬਣੇ; ਉਹ ਕਪਿਸ਼ ਰੰਗ ਦੇ ਅਤੇ ਮਾਸ-ਭੱਖੀ ਸਨ।
Verse 40
भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् / गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः
ਭੂਤ-ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਭੂਤ’ ਕਹੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਸ-ਭੱਖਣ ਕਰਕੇ ‘ਪਿਸਾਚ’; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ।
Verse 41
धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते / पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः
ਕਵੀ ‘ਧਯੇ’ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਪਾਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਪੀਂਦਿਆਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਗੰਧਰਵ’ ਕਹੇ ਗਏ।
Verse 42
अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः / छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्
ਅੱਠ ਦੇਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਛੰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਛੰਦ ਅਤੇ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਛੀ ਰਚੇ।
Verse 43
पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् / मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्
ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਛੀ ਰਚੇ; ਫਿਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਰਚੇ। ਫਿਰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਭੇਡਾਂ ਰਚੀਆਂ।
Verse 44
गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे / पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਗਵਯ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 45
उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः / ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
ਉਂਟ, ਵਰਾਹ, ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤਾਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 46
एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै / अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਰਚ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਇਸ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ।
Verse 47
गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः / एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे
ਗੌਰਜ, ਪੁਰੁਸ਼, ਅਵਿਰ, ਘੋੜੇ, ਅਸ਼ਵਤਰ (ਖੱਚਰ) ਅਤੇ ਗਧੇ—ਇਹ ਸੱਤ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ (ਪਾਲਤੂ) ਮੰਨੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤ ਆਰਣ੍ਯ (ਜੰਗਲੀ) ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ।
Verse 48
श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः / औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
ਸ਼ਵਾਪਦ, ਦ੍ਵੀਪਿ, ਹਾਥੀ, ਵਾਨਰ—ਪੰਜਵੇਂ ਪੰਛੀ; ਛੇਵੇਂ ਔਦਕ (ਜਲਚਰ) ਜੀਵ; ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਰੀਸ੍ਰਪ (ਰੈਂਗਣ ਵਾਲੇ) ਹਨ।
Verse 49
महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः / मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते
ਮਹਿਸ਼, ਗਵਯ, ਊਂਟ, ਦੋ-ਖੁਰ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਰਭ, ਦ੍ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਮਰਕਟ—ਇਹੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਹਨ।
Verse 50
गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
ਪਹਿਲੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਕ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ-ਸਤੋਮ, ਰਥੰਤਰ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਰਚਿਆ।
Verse 51
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्
ਦੱਖਣੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਯਜੁਸ਼, ਤ੍ਰੈਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ, ਪੰਦਰਵਾਂ ਸਤੋਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮ ਵੀ ਰਚੇ।
Verse 52
सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्
ਪੱਛਮੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਮ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਸਤਾਰਵਾਂ ਸਤੋਮ, ਵੈਰੂਪ੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਯਜਨ ਰਚੇ।
Verse 53
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च / अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्
ਚੌਥੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕਵੀਂਸ਼ ਸਤੋਮ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਆਪਤੋਰਯਾਮ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 54
विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च / सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्
ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, ਵਜ੍ਰ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਲਾਲੀ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਉਹ ‘ਪਰਜਨ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 55
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये / उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
ਯੱਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ।
Verse 56
ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः / सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਚੌਕੜੀ ਰਚੀ।
Verse 57
ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च / सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚਰ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਯਕਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਰਜਿਆ।
Verse 58
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
ਉਸ ਨੇ ਨਰ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਸੱਪ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਯ ਤੇ ਵ੍ਯਯ—ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 59
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਪੂਰਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹੀ ਕਰਮਫਲ ਫਿਰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 60
हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
ਹਿੰਸਾ-ਅਹਿੰਸਾ, ਕ੍ਰੂਰਤਾ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ; ਜਿਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 61
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्
ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਧਾਤਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 62
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः / दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः
ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰੁਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵਿਪ੍ਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭੂਤ-ਚਿੰਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 63
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः / न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः
ਫਲ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਪੌਰੁਸ਼, ਕਰਮ ਅਤੇ ਦੈਵ—ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
Verse 64
एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च / स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
ਉਹ ਨਾ ‘ਇਹੀ ਹੈ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ’ ਕਹਿੰਦੇ; ਨਾ ਦੋਵੇਂ, ਨਾ ਦੋਵੇਂ‑ਨਹੀਂ। ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ‑ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
Verse 65
नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਜੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਜਗਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰਚਿਆ।
Verse 66
आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ—ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਉਪਜੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨ ਨੂੰ ਅਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s sampled sequence foregrounds asuras first (from a tamas-linked phase), then devas (from a sattva-dominant ‘divine’ body), and then pitṛs (from a further sattvic emanation), alongside a fourfold classification that includes humans as a category in the overall grouping.
Each arises from a ‘discarded’ creative body (tanu): after producing asuras the rejected body becomes night (tamas-bahulā), after producing devas the rejected divine body becomes day, and after producing pitṛs the rejected body becomes twilight (saṃdhyā).
It signals a metaphysical framing in which beings (kṣetrajña-s, ‘knowers’) are related to the manifested field (kṣetra), allowing creation to be read not only as material production but also as the emergence of embodied consciousness within an ordered cosmos.