Shloka 41
लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification
Devanagari script
धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते / पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः
Transliteration
dhayeti dhātuḥ kavibhiḥ pānārthe paripaṭhyate / pibato jajñire vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ
Translation
ਕਵੀ ‘ਧਯੇ’ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਪਾਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਪੀਂਦਿਆਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਗੰਧਰਵ’ ਕਹੇ ਗਏ।
Word by Word
धय“dhay” (root)
धय:
Viṣaya (विषय)
TypeNoun
Rootधय (धातु-नाम)
Formधातु-निर्देश (उद्धृत-रूप), प्रथमा, एकवचन — Quoted root-form used as a nominal mention
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, उद्धरण-चिह्न — Indeclinable quotative particle
धातुःthe verbal root
धातुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular
कविभिःby poets/sages
कविभिः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootकवि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन — Masculine, Instrumental, Plural
पानार्थेin the sense of drinking
पानार्थे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपान-अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (पानस्य अर्थः), पुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन — Masculine, Locative, Singular (‘in the sense of drinking’)
परिपठ्यतेis recited/defined
परिपठ्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootपरि-पठ् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद — Present, 3rd person singular, Ātmanepada; कर्मणि-प्रयोग (passive sense) ‘is recited/defined’
पिबतःof (him) drinking
पिबतः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeVerb
Rootपा (धातु)
Formशतृ-प्रत्यय वर्तमान कृदन्त, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular ‘of (him) drinking’
जज्ञिरेwere born
जज्ञिरे:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद — Perfect, 3rd person plural, Ātmanepada
वाचम्speech/voice
वाचम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन — Feminine, Accusative, Singular
गन्धर्वाःgandharvas
गन्धर्वाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगन्धर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural
तेनthereby/therefore
तेन:
Hetu/Karaṇa (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन — Pronoun, Instrumental, Singular (‘therefore/by that’)
तेthey
ते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — Pronoun, Nominative, Plural
स्मृताःare called/known
स्मृताः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — PPP ‘are called/remembered’