Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः / ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ‘ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ, ਦਾਰੁਵਨ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਸਵਰਗ ਕਿਵੇਂ ਗਿਆ? ਹੇ ਸੂਤ! ਐਲ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ?

Verse 2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने / ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

ਸੂਤ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਐਲ ਦਾ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸੋਮ ਦਾ ਵੀ।

Verse 3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

ਅੰਤਰਸਾਰਮਯ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਘਟ-ਵੱਧ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣੇ (ਵਿਆਖਿਆ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा / काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

ਸੋਮ ਤੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ, ਅਤੇ ਕਾਵ੍ਯ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ्त ਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਨਾਮਕ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् / एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

ਜਿਵੇਂ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਪਰਬ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ / अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਇਕੋ ਰਾਤ ਇਕੋ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ / अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

ਤਦ ਉਹ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਦਿਵਾਕਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਾਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਦੋਵੇਂ ਪਿਤਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते / प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

ਉਹ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਹਿੰਦੇ ਸੋਮ ਤੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਸ੍ਰਵ ਧਾਰਾ ਨਿਕਲੀ।

Verse 9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया / उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

ਵਿਦਵਾਨ ਐਲ ਪੁਰੂਰਵਾ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਸੋਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः / सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਵਿਲਵਾ ਅਤੇ ਕੁਹੂਮਾਤ੍ਰਾ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ; ਫਿਰ ਸੀਨੀਵਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਨੀਵਾਲੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा / स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

ਕੁਹੂਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਹੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये / दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

ਉਸ ਸੋਮ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਸੁਧਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ, ਐਸੀਆਂ ਸੁਧਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਰੂਪ।

Verse 13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः / सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸੌਮ੍ਯ ਮਧੁ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਧਾਰਾਂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि / सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

ਨਿਰਵਾਤ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਸੁਧਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च / ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

ਸੌਮ੍ਯ, ਬਰ੍ਹਿਸਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤ—ਇਹ ਪਿਤ੍ਰ ਗਣ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘਋ਤਮਗ੍ਨਿ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਵਤਸਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा / आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਤੂਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਰਿਤੂਆਂ ਤੋਂ ਆਰੱਤਵ ਵੀ; ਆਰੱਤਵ ‘ਅੱਧ ਮਾਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਤਰ ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

Verse 17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः / प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

ਰਿਤੂ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ; ਮਾਸ ਅਤੇ ਅਯਨ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਦੇਵ ‘ਪੰਚਾਬ੍ਦ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

Verse 18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः / उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

‘ਸੌਮ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੋਮਜ ਪਿਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ‘ਕਾਵ੍ਯ’ ਪਿਤਰ ਕਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਉਪਹੂਤ’ ਦੇਵ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੋਮਜ ਹੀ ‘ਸੋਮਪ’ ਵੀ ਕਹਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः / काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

ਕਾਵ੍ਯ ਪਿਤਰ ‘ਆਜ੍ਯਪ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤਾਂ—ਕਾਵ੍ਯ, ਬਰ੍ਹਿਸਦ ਅਤੇ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹਨ।

Verse 20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् / गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘਋ਤੁ’ ਅਤੇ ‘ਬਰ੍ਹਿਸਦ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ‘ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤ’ ਅਤੇ ‘ਆਰ੍ਤ੍ਤਵ’ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत / तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

ਕਾਵ੍ਯ ਪਿਤਰ ‘ਅਸ਼੍ਟਕਾਪਤੀ’ ਹਨ; ਉਹ ਪੰਜ ‘ਅਬ੍ਦ’ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਵਤ੍ਸਰ’ ਅਗਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪਰਿਵਤ੍ਸਰ’ ਸੂਰਜ ਹੈ।

Verse 22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः / रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

ਸੋਮ ਨੂੰ ‘ਇਡ੍ਵਤ੍ਸਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ‘ਅਨੁਵਤ੍ਸਰ’ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ‘ਵਤ੍ਸਰ’ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ‘ਅਬ੍ਦ’ ਯੁਗ-ਸਰੂਪ ਹਨ।

Verse 23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

ਕਾਵ੍ਯ, ਉਸ਼੍ਮਪ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕੀਰਤ੍ਯ—ਇਹ ਐਸੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः / यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

ਪੁਰੂਰਵਾ ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੇ ਸੋਮ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਰਸ ਟਪਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਵੀ ਹੈ।

Verse 25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਧਾਮ੍ਰਿਤ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੌਮ੍ਯ ਅਮ੍ਰਿਤ ‘ਸੁਧਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਧੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् / पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ‘ਛੰਦਨ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇਤੀ ਦੇਵ ਜਲ-ਮਯ ਅੰਸ਼ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् / इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਘਟਦਾ ਹੈ।

Verse 28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः / सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੋਮ ਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् / पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

ਉਹ ਪਿਤਰ ਦੋ ਲਵ-ਕਾਲ ਤੱਕ ਸੁਧਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੀ ਕੇ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਮੁੜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः / निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਤੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਸੋਮ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਾ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵੀ ਫਿਰ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् / कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋਂਦਿਆਂ, ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੱਸਾ ਹਿੱਸਾ ਕਰਕੇ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਕਲਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः / दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਚੰਦਰ ਦੀ ਦੇਹ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ੁਕਲ, ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੋਮ ‘ਇਡਵਤਸਰ-ਸਰੂਪ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः / अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੁਧਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੋਮ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਰਵਾਂ ਦੇ ਪਰਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत / तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

ਜਿਵੇਂ ਗੰਨੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਠਾਂ (ਪਰਬ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਰਬ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਹੀ ਹਨ।

Verse 36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै / अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਭੇਦ ਹੀ ਗੰਢ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਰਬ ਦੂਜੀ ਆਦਿ ਤਿਥੀਆਂ ਹਨ।

Verse 37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु / तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਬ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨ્વਾਧਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਬ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते / लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

ਸਾਯਾਹਨੇ, ਅਨੁਮਤੀ ਆਦਿ ਤਿਥੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੋ ‘ਲਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਕਾ (ਪੂਰਨਿਮਾ) ਵਿੱਚ ਦੋ ਲਵ ਹੀ ਅਪਰਾਹਣ ਕਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके / सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਪਰਾਹਣ ਕਾਲ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਾਯਾਹਨ ਆ ਪਵੇ, ਉਹੀ ਸਮਾਂ ‘ਪੌਰਨਮਾਸਿਕ’ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे / युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ‘ਲੇਖਾਰਧ’ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਯੁਗਾਂਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤਰ ਦੇ ਉਦਯ ਹੋਣ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ ‘ਲੇਸ਼ਾਰਧ’ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् / यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਵਿੱਚ ਜੇ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਦੋਵੇਂ ਸਮ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਹੀ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਹੈ।

Verse 42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति / स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਣਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਕਰਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा / ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

ਪੂਰਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦਾ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् / चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

ਜਦੋਂ ਵਿਆਤੀਪਾਤ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸਣ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹੋਣ—ਉਹੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਹੈ।

Verse 45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह / तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਨੁਮਤੀ’ ਹੈ; ਪੂਰਨਿਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः / रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਚੰਦਰਮਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਰੌਣਕ ਕਰਕੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰਾਕਾ’ ਆਖਿਆ।

Verse 47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ / राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ‘ਰਾਕਾ’ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਤਿਥੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਾਵਸਿਆ ਹੈ।

Verse 48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ / अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਘੋਰ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ; ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਪਰਸਪਰ ਸੰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਰ੍ਹਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु / द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

ਅਮਾਵਸ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਲਵਾਂ ਜਿਤਨਾ ਜੋ ਸਮਾਂ ਪਰਬ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ‘ਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰ’ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ‘ਕੁਹੂ-ਮਾਤ੍ਰ’—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਰਬ-ਕਾਲ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते / दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

ਜਿਸ ਅਮਾਵਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੱਧਾਹਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚੰਦਰਮਾ ਦਿਨ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਚਲ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै / द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

ਉਹ (ਚੰਦਰਮਾ) ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਧਾਹਨ ਵੇਲੇ ਰਵੀ ਨਿਯਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् / विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਛੁਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਮੰਡਲ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया / एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦਰਸ਼ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਰਿਤੂ ਦਾ ਮੁਖ ਜਾਣੋ—ਇਹ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਪਰਬ ਹੈ।

Verse 54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै / तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

ਖ਼ੀਣ ਚੰਦਰ ਵਾਲੇ ਬਹੁਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅਮਾਵਸਿਆ ‘ਦਿਵਾ-ਪਰਬ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਦਿਨੇ ਹੀ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् / कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

ਇਸ ਲਈ ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦਿਨੇ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਲ-ਸਵਰੂਪ ਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै / दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ—ਦੋਵੇਂ—ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् / द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

ਫਿਰ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਲਵ ਘੱਟ ਇੱਕ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰ) ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया / कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਰਸ਼ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੋਇਲ ਦੇ ‘ਕੁਹੇ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੋ ਕਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता / सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਸਮੇਂ-ਮਾਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ‘ਕੁਹੂ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਵਰਗਾ, ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता / अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਿਨੀਵਾਲੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ‘ਅਨੁਮਤੀ’ ਦੇਵੀ, ਕੁਹੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः / चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋ ਲਵਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ‘ਕੁਹੂ-ਮਾਤ੍ਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਉਹੀ ਕੁਹੂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः / कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੱਕ ਪਰਵ-ਕਾਲ ਦੋ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਹੂ ਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦਾ ਕਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ (ਗਣਨਾ) ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः / एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

ਸੂਰਜ-ਅਗਨੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੋਮ ਲਈ ਪਰਵ-ਕਾਲ ਇੱਕ ਕਲਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਪਰਵ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते / यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਡਲ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਚੰਦਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸੋਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਹੈ।

Verse 65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् / तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ (ਚੰਦਰਮਾ) ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੋਮ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ‘ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ (ਪੂਰਨਤਾ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः / इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

ਇਸ ਲਈ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦਾ ਖ਼ਯ (ਘਟਾਉ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਤਰ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹਨ—ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ।

Verse 67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै / अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

ਰਿਤੂ-ਚੱਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਿਤੂਆਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ-ਪੋਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਮਾਸ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਹਨ।

Verse 68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि / न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਅਸਲ ਤੱਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा / अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖ ਵੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ) ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਾਸ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਦੇਵ-ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਇਹ ਪਿਤਰ ‘ਲੌਕਿਕ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः / देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਕਾਵ੍ਯ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵ—ਜੋ ਅਯਜ੍ਵਾ ਅਤੇ ਅਚੋਨਿਜ ਹਨ—ਉਹੀ ਸਭ ਪਿਤਰ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः / पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਤਰ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ‘ਲੌਕਿਕ’ ਪਿਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ।

Verse 72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः / ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

ਜੋ ਯਜਵਾਨ ਸਾਮਗਾਨ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਸੋਮਵੰਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਹਵਿਰ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਬਰ੍ਹਿਸਦ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः / तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

ਉਹ ਪਿਤਰ ‘ਅਗ્નਿਸ਼ਵਾਤ্ত’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਯਾਜ੍ਯ ਦਾ ਵੀ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਧਰਮ-ਸਾਦ੍ਰਸ਼੍ਯ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਯੁਜ੍ਯ-ਗਾਮੀ ਆਖਿਆ ਹੈ।

Verse 74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः / अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

ਜੋ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ; ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै / श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਯਜ੍ਞ, ਸੰਤਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਸੱਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ।

Verse 76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् / दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

ਜੋ ਦੇਹ-ਪਾਤ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ—ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਸੋਮ-ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਸੰਗਤ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते / तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਿਵਿ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਸੇ ਕੁਲ ਦੇ ਬੰਧੂ ਨਿਵਾਪ (ਪਿੰਡ-ਦਾਨ) ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः / एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

ਮਾਸਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਅੰਨ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਸੋਮਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਾਸਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਭੋਜੀ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ-ਪਿਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु / भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਰਮ-ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਲਮਿਲ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये / स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਤ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः / क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੱਕੇ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ; ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੌੜਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

Verse 82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः / परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

ਉਹ ਦਰਿਆ, ਸਰੋਵਰ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਬਾਵੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰਾਏ ਅੰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।

Verse 83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः / शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾ ਕੇ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਵੈਤਰਨੀ ਅਤੇ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा / शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

ਉਹ ਕਰੰਭ-ਵਾਲੁਕਾ, ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾ-ਸੰਪੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् / तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਲੋਕਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧੂ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै / यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਅਪਸਵ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰੇਤ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा / पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

ਜੋ ਯਾਤਨਾ-ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਉਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨੀਚ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸਥਾਵਰ ਯੋਨੀ ਤੱਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु / यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਜਿਸ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਉਥੇ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते / काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

ਉਸ ਉਸ ਆਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਰਾਧ ਠਹਿਰ ਕੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते / यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

ਜੀਵ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਵੱਛਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् / एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ ਮੰਤ੍ਰ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ-ਪੂਰਵਕ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा / गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

ਉਸ ਉਸ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ; ਉਹ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

ਉਹ ਬਾਹਲੀਕ, ਊਸ਼ਮਪ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕੀਰਤ੍ਯ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ—ਸੁਪਨੇ ਲਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै / ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰ ਦੇਵ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ ਵੀ ਪਿਤਰ ਹੀ ਹਨ। ਰਿਤੂ, ਅਰਤਵ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਪਰਸਪਰ ਪਿਤਰ-ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये / प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਧ-ਯੁਕਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

ਇਹ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਵੇਚਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः / सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਕ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦਾ, ਅਤੇ ਐਲ (ਪੁਰੂਰਵਾ) ਦਾ ਸਮਾਗਮ; ਸੁਧਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ—ਇਹ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च / समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਨਾ-ਸਥਾਨ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਰਗ ਅਨਾਦਿ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ।

Verse 99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् / न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

ਸਰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੰਨੇ।

Verse 100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਇਸ ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੈਂ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?