Adhyaya 18
कैलास-मन्दाकिनी-स्वच्छोदा-लौहित्य-सरयू-उद्गमवर्णनम् (Kailāsa and the Origins of Mandākinī, Svacchodā, Lauhitya, and Sarayū)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਪਿੱਛਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅਲਕਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਕੁਬੇਰ ਯਕਸ਼ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਠੰਢੀਆਂ ਜਲਧਾਰਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਮਦ’ ਨਾਮਕ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਉਦਗਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਨੰਦਨ-ਵਨ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ-ਰਤਨਮਯ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਪ੍ਰਭ, ਸੂਰਯਪ੍ਰਭ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਰੋਵਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਵੱਛੋਦਾ ਅਤੇ ਲੌਹਿਤ੍ਯ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਦੀ-ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਯਕਸ਼-ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ-ਨਾਮ ਤੀਰਥ-ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਸੂਚਕ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਨਦੀਆਂ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे किंपुरुषादिवर्षवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः सूत उवाच मध्ये हिमवतः पृष्ठे कैलासो नाम पर्वतः / तस्मिन्निवसति श्रीमान्कुबेरः सह राक्षसैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ਾਦਿ-ਵਰਸ਼-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਕੈਲਾਸ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਕੁਬੇਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
अप्सरोनुचरो राजा मोदते ह्यलकाधिपः / कैलासपादात्संभूतं पुण्यं शीतजलं शुभम्
ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਅਲਕਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਚਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੰਨਯ, ਠੰਢਾ, ਸ਼ੁਭ ਜਲ (ਉੱਥੇ) ਵਗਦਾ ਹੈ।
Verse 3
मदं नाम्ना कुमुद्वत्त्त्सरस्तूदधिसन्निभम् / तस्माद्दिव्यात्प्रभवति नदी मन्दाकिनी शुभा
‘ਮਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਮੁਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਰੋਵਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
दिव्यं च नन्दनवनं तस्यास्तीरे महद्वनम् / प्रागुत्तरेम कैलासाद्दिव्यं सर्वौंषधि गिरिम्
ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨੰਦਨਵਨ ਅਤੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਿਵ੍ਯ ਪਹਾੜ ਹੈ।
Verse 5
रत्नधातुमयं चित्रं सबलं पर्वतं प्रति / चन्द्रप्रभो नाम गिरिः सुशुभ्रो रत्नसन्निभः
ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਧਾਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਉਹ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭ ਹੈ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਵਲ, ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तस्य पादे महाद्दिव्यं स्वच्छोदं नाम तत्सरः / तस्माद्दिव्यात्प्रभवति स्वच्छोदा नाम निम्नगा
ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ‘ਸਵੱਛੋਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ‘ਸਵੱਛੋਦਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
तस्यास्तीरे महद्दिव्यं वनं चैत्ररथं शुभम् / तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः
ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ‘ਚੈਤਰਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਉਸੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 8
यक्षसेनापतिः क्रूरो गुह्यकैः परिवारितः / पुण्या मन्दाकिनी चैव नदी स्वच्छोदका च या
ਉਹ ਕਠੋਰ ਯਕ੍ਸ਼-ਸੈਨਾਪਤੀ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ੍ਯ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਜਲ ਵਾਲੀ ਸਵੱਛੋਦਕਾ ਨਦੀ ਵੀ ਹੈ।
Verse 9
महीमण्डलमध्येन प्रविष्टे ते महोदधिम् / कैलासाद्दक्षिणे प्राच्यां शिवसत्त्वौषधिं गिरिम्
ਉਹ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਮਹੋਦਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ਿਵ-ਸੱਤਵ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 10
मनः शिलामयं दिव्यं चित्राङ्गं पर्वतं प्रति / लोहितो हेमशृङ्गश्च गिरिः सूर्यप्रभो महान्
ਮਨਹ-ਸ਼ਿਲਾ ਵਰਗਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਹਾੜ ਸੀ; ਅਤੇ ‘ਲੋਹਿਤ’ ਤੇ ‘ਹੇਮਸ਼੍ਰਿੰਗ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗਿਰਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 11
तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं नाम तत्सरः / तस्मात्पुण्यः प्रभवति लौहित्यः स नदो महान्
ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ‘ਲੋਹਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੋਵਰ ਸੀ; ਉਸੀ ਤੋਂ ਪੁੰਨਮਈ ‘ਲੌਹਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
देवारण्यं विशोकं च तस्य तीरे महद्वनम् / तस्मिन्गिरौ निवसति यक्षो मणिधरो वशी
ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਦੇਵਾਰਣ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ੋਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਉਸੇ ਗਿਰਿ ਉੱਤੇ ਮਣਿਧਰ ਨਾਮ ਦਾ ਵਸ਼ੀ ਯਕਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सौम्यैः मुधार्मिकैश्चैव गुह्यके परिवारितः / कैलासाद्दक्षिणे पार्श्वे क्रूरसत्त्वौषधिर्गिरिः
ਉਹ ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਮਧਾਰਮਿਕ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ‘ਕ੍ਰੂਰਸੱਤ੍ਵੌਸ਼ਧਿ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ।
Verse 14
वृत्रकायात्किलोत्पन्नमञ्जनं त्रिककुं प्रति / सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान्वैद्युतो गिरिः
ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅੰਜਨ ਤ੍ਰਿਕਕੁ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਸਭ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਵੈਦ੍ਯੁਤ ਪਹਾੜ ਹੈ।
Verse 15
तस्य पादे कलः पुण्यं मानसं सिद्धसेवितम् / तस्मात्प्रभवेते पुण्या सरयूर्लोकविश्रुता
ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ‘ਕਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਤੋਂ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੰਨਿਆ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
तस्यास्तीरे वन दिव्यं वैभ्राजं नाम विश्रुतम् / कुबेरा नुचरस्तत्र प्रहेतितनयो वशी
ਉਸ (ਸਰਯੂ) ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਵੈਭ੍ਰਾਜ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਅਨੁਚਰ, ਪ੍ਰਹੇਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਸ਼ੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 17
ब्रह्मपितो निवसति राक्षसो ऽनन्तविक्रमः / अतरिक्षचरैर्घोरैर्यातुधानशतैर्वृतः
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਨੰਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਖਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਚਾਰੀ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤੁਧਾਨਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
अपरेण तु कैलासात्पुण्यसत्त्वौषधिर्गिरिः / अरुणः पर्वतश्रेष्ठो रुक्मधातुमयः शुभः
ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁੰਨ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ‘ਅਰੁਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ੁਭ, ਰੁਕਮ-ਧਾਤੂਮਯ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਹੈ।
Verse 19
भवस्य दयितः श्रीमान्पर्वतो मेघसन्निभः / शातकैंभमयैः शुभ्रैः शिलाजालैः समावृतः
ਭਵ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪਹਾੜ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ-ਸੋਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਸ਼ਿਲਾ-ਜਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 20
शातसंख्यैस्तापनीयैः शृङ्गैर्दिवमिवोल्लिखन् / मुञ्जवास्तु महादिव्यो दुर्गः शैलो हिमाचितः
ਸੈਂਕੜੇ ਤਾਪਨੀਯ (ਸੋਨੇ) ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦਾ ਹੈ; ‘ਮੁੰਜਵਾਸਤੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ, ਦੁਰਗਮ ਪਹਾੜ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ।
Verse 21
तस्मिन्गिरौ निवसति गिरीशो धूम्रलोचनः / तस्या पादात्प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः
ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਗਿਰੀਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਤੋਂ ‘ਸ਼ੈਲੋਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
तस्मात्प्रभवते पुण्या शिलोदा नाम निम्रगा / सा चक्षुः सीतयोर्मध्ये प्रविष्टा लवणोदधिम्
ਉਥੋਂ ‘ਸ਼ਿਲੋਦਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁੰਨ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਚਕ੍ਸ਼ੁ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਲਵਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 23
तस्यास्तीरे वनं दिव्यं विश्रुतं सुरभीति वै / सव्योत्तरेण कैलासाच्छिवः सत्त्वौषधिर्गिरिः
ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਸੁਰਭੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਨ ਹੈ; ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਖੱਬੇ-ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੱਤ੍ਵ-ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਹਾੜ ਹੈ।
Verse 24
गौरं नाम गिरिश्रेष्ठं हरितालमयं प्रति / हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः
‘ਗੌਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਹਰਿਤਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਸੁਵਰਨ-ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਮਹਾਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮਣਿਮਯ ਗਿਰਿ ਸੀ।
Verse 25
तस्या पादे महाद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम् / रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः
ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿਵ੍ਯ, ਸ਼ੁਭ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਰੇਤ ਵਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ‘ਬਿੰਦੁਸਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਭਗੀਰਥ ਵੱਸਿਆ।
Verse 26
गङ्गनिमित्तं राजर्षिरुवास बहुलाः समाः / दिवं यास्यन्ति ते बुर्वे गङ्गतोयपरिप्लुताः
ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
मदीय इति निश्चित्य समाहितमनाः शिवे / तत्र त्रिपयगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता / सोमपादात्प्रसूता सा सप्तधा प्रतिपद्यते
‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ’ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਦੇਵੀ (ਗੰਗਾ) ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ। ਸੋਮ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੱਤ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 28
यूपा मणिमयास्तत्र वितताश्च हिरण्मयाः / तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं शक्रः सर्वैः सुरैः सह
ਉੱਥੇ ਮਣੀਮਯ ਯੂਪ (ਯੱਗ-ਸਤੰਭ) ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵੀ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 29
दिवि च्छायापथो यस्तु अनुनक्षत्रमण्डलः / दृश्यते भास्वरो रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा
ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਛਾਇਆ-ਪਥ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੇਵੀ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਹੈ।
Verse 30
अन्तरिक्षं दिवञ्चैव भावयन्ती सुरापगा / भवोत्तमाङ्गे पतिता संरूद्धा यौगमायया
ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਸੁਰਾਪਗਾ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਅਤੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਗਈ।
Verse 31
तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिता भुवि / कृतं तु तैर्बिदुसरस्ततो बिन्दुसरः स्मृतम्
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ‘ਬਿਦੁਸਰ’ ਸਰੋਵਰ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਬਿੰਦੁਸਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 32
ततो निरूद्धा सा देवी भवेन स्मयता किल / चिन्तयामास मनसा शङ्करक्षेपमं प्रति
ਫਿਰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਝਟਕ ਕੇ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚਿਆ।
Verse 33
भित्त्वा विशामि पातालं स्रोतसागृह्य शङ्करम् / ज्ञात्वा तम्या अभिप्रायं क्रूरं देव्याश्चिकीर्षितम्
‘ਮੈਂ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾਵਾਂਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗੀ’—ਦੇਵੀ ਦੇ ਇਸ ਕਠੋਰ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ।
Verse 34
तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेषु तां नदीम् / तस्यावलेपं ज्ञात्वा तु नद्याःक्रुद्धस्तुशङ्करः
ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੋਈ; ਨਦੀ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 35
न्यरुपाच्च शिरस्येनां वेगेन पततीं भुवि / एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः
ਵੇਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ।
Verse 36
धमनीसंततं क्षीणं क्षुधया व्याकुलेन्द्रियम् / अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव तु
ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਸਾਂ ਤੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ—ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ; ਨਦੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ।
Verse 37
बुद्धास्य वरदानं च कोपं नियतवांस्तु सः / ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा धारय स्वर्णदीमिति
ਬੁੱਧਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਵਰਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕੀਤਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ—‘ਸਵਰਨਦੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ’—ਇਉਂ ਕੀਤਾ।
Verse 38
ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा / नदीं भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ।
Verse 39
ततो विसृज्यमानायाः स्रोत स्तत्सप्तधा गतम् / तिस्रः प्ताचीमिमुखं प्रतीचीं तिस्र एव तु
ਤਦ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨਦੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ; ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈਆਂ।
Verse 40
नद्याः स्रोतस्तु गङ्गायाः प्रत्यपद्यत सप्तधा / नलिनी ह्लादिनी चैव पावनी चैव प्राच्यगाः
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ; ਨਲਿਨੀ, ਹਲਾਦਿਨੀ ਅਤੇ ਪਾਵਨੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 41
सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीचीन्दिशमास्थिताः / सप्तमी त्वन्वगात्तासां दक्षिणेन भगीरथम्
ਸੀਤਾ, ਚਕਸ਼ੁ ਅਤੇ ਸਿੰਧੁ—ਇਹ ਧਾਰਾਂ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਧਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਈ।
Verse 42
तस्माद्भागीरथी या सा प्रविष्टा लवणोदधिम् / सप्तैता भावयन्तीदं हिमाह्वं वर्षमेव तु
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਭਗੀਰਥੀ ਧਾਰਾ ਲਵਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ, ਉਹ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸੱਤ ਧਾਰਾਂ ‘ਹਿਮ’ ਨਾਮਕ ਇਸ ਵਰਸ਼-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਾਲਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 43
प्रसूताः सप्त नद्यस्ताः शुभा बिन्दु सरोद्भवाः / नानादेशान्प्लावयन्त्यो मलेच्छप्रायास्तु सर्वशः
ਬਿੰਦੂ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਉਹ ਸੱਤ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਉਹ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਮਲੇਛ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲ ਗਈਆਂ।
Verse 44
उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / शिलीन्ध्रान्कुन्त लांश्चीनान्बर्बरान्यवनाध्रकान्
ਜਿੱਥੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ—ਸ਼ਿਲੀਂਧ੍ਰ, ਕੁੰਤਲ, ਚੀਨ, ਬਰਬਰ ਅਤੇ ਯਵਨਾਧ੍ਰਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
Verse 45
पुष्कराश्च कुलिन्दांश्च अचोंलद्विचराश्च ये / कृत्वा त्रिधा सिंहवन्तं सीतागात्पश्चिमोद धिम्
ਪੁਸ਼ਕਰ, ਕੁਲਿੰਦ ਅਤੇ ਜੋ ਅਚੋਲ-ਦ੍ਵਿਚਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸਿੰਹਵੰਤ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਕਰ ਕੇ ਸੀਤਾ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਗਈ।
Verse 46
अथ चीनमरूंश्चैव तालांश्च मसमूलिकान् / भद्रास्तुषारांल्लाम्याकान्बाह्लवान्पारटान्खशान्
ਫਿਰ ਚੀਨ ਅਤੇ ਮਰੁ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਮਸਮੂਲਿਕ; ਭਦ੍ਰ, ਤੁਸ਼ਾਰ, ਲਾਮ੍ਯਕ, ਬਾਹ੍ਲਵ, ਪਾਰਟ ਅਤੇ ਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਉਹ ਧਾਰਾ ਵਹੀ।
Verse 47
एताञ्जनपदां श्चक्षुः प्रावयन्ती गतोदधिम् / दरदांश्च सकाश्मीरान् गान्धरान् रौरसान् कुहान्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਪਦਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਿੰਚਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ; ਅਤੇ ਦਰਦ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਗਾਂਧਾਰ, ਰੌਰਸ ਤੇ ਕੁਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘ ਗਈ।
Verse 48
शिवशैलानिन्द्रपदान्वसतीश्च विसर्जमान् / सैन्धवान्रन्ध्रकरकाञ्छमठाभीररोहकान्
ਸ਼ਿਵਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਇੰਦਰਪਦ, ਤੇ ਵਸਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਹੋਈ; ਉਹ ਸੈੰਧਵ, ਰੰਧ੍ਰਕਰਕ ਅਤੇ ਛਮਠ, ਆਭੀਰ, ਰੋਹਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 49
शुनासुखांश्चोर्द्धमरून्सिन्धुरेतान्निषेवते / गन्धर्वकिन्नरान्यक्षान्रक्षोविद्याधरोरगान्
ਗੰਗਾ ਸ਼ੁਨਾਸੁਖ, ਊਰਧ੍ਵਮਰੁ, ਸਿੰਧੁ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੇਵ ਕੇ ਪਾਵਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 50
कलापग्रामकांश्चैव पारदांस्तद्गणान् खशान् / किरातांश्चपुलिन्दांश्च कुरून् सभरतानपि
ਉਹ ਕਲਾਪਗ੍ਰਾਮਕ, ਪਾਰਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਣ, ਖਸ਼, ਕਿਰਾਤ, ਪੁਲਿੰਦ, ਅਤੇ ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਭਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਵਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 51
पञ्चालान्काशिमत्स्यां श्च मगधाङ्गांस्तथैव च / सुह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च ताम्रलिप्तांस्तथैव च
ਉਹ ਪਾਂਚਾਲ, ਕਾਸ਼ੀ, ਮਤਸ੍ਯ, ਮਗਧ ਅਤੇ ਅੰਗ; ਅਤੇ ਸੁਹ੍ਮੋੱਤਰ, ਵੰਗ ਤੇ ਤਾਮ੍ਰਲਿਪਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਵਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 52
एताञ्जनपदान्मान्यान्गङ्गा भावयते शुभान् / ततः प्रतिहता विन्ध्यात्प्रविष्टा लवणोदधिम्
ਗੰਗਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਣਯੋਗ ਜਨਪਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰ ਕੇ ਪਾਵਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਂਧ੍ਯ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਲਵਣੋਦਧਿ—ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।
Verse 53
ततश्च ह्लादिनी पुण्य प्राचीमभिमुखा ययौ / प्रावयन्त्युपभागांश्च नैषधांश्च त्रिगर्त कान्
ਫਿਰ ਪੁੰਨ੍ਯਮਈ ਹ੍ਲਾਦਿਨੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਚਲੀ ਅਤੇ ਉਪਭਾਗ, ਨੈਸ਼ਧ ਤੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਵਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵਹੀ।
Verse 54
धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि / केकरानौष्टकर्णांश्च किरातानपि चैव हि
ਉਸ ਨੇ ਧੀਵਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਿਕਾਂ ਅਤੇ ਨੀਲਮੁਖਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕੇਕਰਾਂ, ਔਠਕਰਨਾਂ ਤੇ ਕਿਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।
Verse 55
कालोदरान्विवर्णाश्च कुमारान्स्वर्णभूमिकान् / आमण्डलं समुद्रस्य तिरोभूतांश्च पूर्वतः
ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੋਦਰ, ਵਿਵਰਨ ਅਤੇ ਸਵਰਨਭੂਮੀ ਦੇ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਆਮੰਡਲ ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 56
ततस्तु पावनी चापि प्राचीमेव दिशं ययौ / सुपथान्पावयं तीह त्विन्द्रद्युम्नसरोपि च
ਫਿਰ ਪਾਵਨੀ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਈ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਪਥਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 57
तथा खरपथांश्चैव वेत्रशङ्कुपथानपि / मध्यतोजानकिमथो कुथप्रावरणान्ययौ
ਉਸ ਨੇ ਖਰਪਥਾਂ ਅਤੇ ਵੇਤ੍ਰਸ਼ੰਕੁਪਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਨਕੀ ਅਤੇ ਕੁਥਪ੍ਰਾਵਰਣ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਗਈ।
Verse 58
इन्द्रद्वीप समुद्रं तु प्रविष्टां लवणोदधिम् / ततस्तु नलिनी प्रायात् प्राचीमाशां जवेन तु
ਉਹ ਇੰਦਰਦ੍ਵੀਪ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲਵਣੋਦਧੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ; ਫਿਰ ਨਲਿਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ।
Verse 59
तोमरान्भावयन्तीह हंसमार्गान्सहैहयान् / पूर्वन्देशांश्च सेवन्ती भित्त्वा सा बहुधागिरीन्
ਉਹ ਇੱਥੇ ਤੋਮਰਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ, ਹੈਹਯਾਂ ਨਾਲ ਹੰਸ-ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ, ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਦੀ ਹੋਈ, ਅਨੇਕ ਪਹਾੜ ਚੀਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।
Verse 60
कर्णप्रावरणान्प्राप्य संगत्या श्वमुखानपि / सिकतापर्वतमरुं गत्वा विद्याधरान्ययौ
ਕਰਨ-ਪ੍ਰਾਵਰਣ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸ਼ਵਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਕਤਾ-ਪਰਬਤ ਦੇ ਮਰੁਥਲ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 61
नगमण्डलमध्येन प्रविष्टा लवणोदधिम् / तासां नद्युपनद्यश्च शतशो ऽथ सहस्रशः
ਪਹਾੜੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਲਵਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਉਪਨਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 62
उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / वक्वौकसायास्तीरे तु वनं सुरभि विश्रुतम्
ਉਹ ਸਭ ਉਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਕਵੌਕਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਸੁਰਭੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੰਗਲ ਹੈ।
Verse 63
हिरण्यशृङ्गे वसति विद्वान्कौबेरको वशी / यज्ञोपेतश्च सुमहानमितौजाः सुविक्रमः
ਹਿਰਣ੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੌਬੇਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਵਸ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਯੁਕਤ, ਅਤਿ ਮਹਾਨ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੈ।
Verse 64
तत्रत्यैस्तैः परिवृतौ विद्वद्भिर्ब्रह्मराक्षसैः / कुबेरानुचरा ह्येते चत्वारस्तु समाः स्मृताः
ਉੱਥੇ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਇਹ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 65
एवमेव तु विज्ञेया ऋद्धिः पर्वतवासिनाम् / परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतोर्ऽथतः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਗੁਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 66
हेमकूटस्य पृष्ठे तु वर्चोवन्नामतः सरः / मनस्विनीप्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती च या
ਹੇਮਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ‘ਵਰਚੋਵਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ‘ਮਨਸ੍ਵਿਨੀ’ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ‘ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਤੀ’ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 67
अवगाढे ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ / सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे
ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ—ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਗਹਿਰੇ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਧ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ।
Verse 68
तस्माद्द्वयं प्रभवति गान्धर्वी नाकुली च तैः / मेरोः पार्श्वात्प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान्
ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਧਾਰਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ—ਗਾਂਧਰਵੀ ਅਤੇ ਨਾਕੁਲੀ; ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ‘ਚੰਦਰਪ੍ਰਭ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਹ੍ਰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 69
तत्र जंबूनदी पुण्या यस्या जांबूनदं स्मृतम् / पयोदं तु सरो नीले सुशुभ्रं पुण्डरीकवत्
ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਬੂਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ‘ਜਾਂਬੂਨਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਪਯੋਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 70
पुण्डरीका पयोदा य तस्मान्नद्यौ विनिर्गते / श्वेतात्प्रवर्त्तते पुण्यं सरयूर्मानसाद्ध्रुवम्
‘ਪੁੰਡਰੀਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਪਯੋਦਾ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਵੇਤ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਨਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 71
ज्योत्स्ना च मृगाकामा च तस्माद्द्वे संबभूवतुः / सरः कुरुषु विख्यातं पद्ममीनद्विजाकुलम्
‘ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ’ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਗਾਕਾਮਾ’—ਇਹ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਉੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ।
Verse 72
रुद्रकान्तमिति ख्यातं निर्मितं तद्भवेन तु / अन्ये चाप्यत्र विख्याताः पद्मामीनद्विजाकुलाः
ਉਹ ਸਰੋਵਰ ‘ਰੁਦ੍ਰਕਾਂਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰੋਵਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ।
Verse 73
नाम्ना ह्रदा जया नाम द्वादशोदधिसन्निभाः / तेभ्यः शान्ता य माध्वी च द्वे नद्यौ संबभूवतुः
‘ਜਯਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਹ੍ਰਦ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ‘ਸ਼ਾਂਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਧਵੀ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।
Verse 74
यानि किंपुरुषाद्यानि तेषु देवो न वर्षति / उद्भिदान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः
ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ (ਮੇਘ) ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉੱਥੇ ਬੂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਜਲ ਵਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 75
ऋषभो दुन्दुभिश्चैव धूम्नश्च सुमहागिरिः / पूर्वायता महापर्वा निमग्ना लवणाभसि
ਸ਼ਭ, ਦੁੰਦੁਭਿ ਅਤੇ ਧੂਮਨ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਲਵਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।
Verse 76
चन्द्रः काकस्तथा द्रोणः सुमहान्तः शिलोच्चयाः / उदग्याता उदीच्यान्ता अवगाढा महोदधिम्
ਚੰਦਰ, ਕਾਕ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ—ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰੀਲੇ ਪਹਾੜ—ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।
Verse 77
सोमकश्च वराहश्च नारदश्च महीधरः / प्रतीच्यामायतास्ते वै प्रविष्टा लवणोदधिम
ਸੋਮਕ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਨਾਰਦ—ਇਹ ਪਹਾੜ—ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਲਵਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 78
चक्रो बलाहकश्चैव मैनाको यश्च पर्वतः / आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति
ਚਕ੍ਰ, ਬਲਾਹਕ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕ—ਇਹ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ—ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਗਏ।
Verse 79
चक्रमैनाकयोर्मध्य विदिशं दक्षिणां प्रति / तत्र संवर्त्तको नाम सो ऽग्निः पिबति तज्जलम्
ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਉੱਥੇ ‘ਸੰਵਰੱਤਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅੱਗ ਉਹ ਜਲ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 80
नाम्ना समुद्रवासस्तु और्वःस वडवामुखः / द्वादशैते प्रविष्टा हि पर्वता लवणोदधिम्
‘ਸਮੁਦ੍ਰਵਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਔਰਵਸ ਵਡਵਾਮੁਖ ਹੈ; ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪਹਾੜ ਲਵਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਹਨ।
Verse 81
महेन्द्रभयवित्रस्ताः पक्षच्छे दभयात्पुरा / यदेतद्दृश्यते चन्द्रे श्वेते कृष्णशशाकृति
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਪੱਖ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਲੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
Verse 82
भारतस्य तु वर्षस्य भेदास्ते नव कीर्त्तिताः / इहोदितस्य दृश्यन्ते यथान्ये ऽन्यत्र चोदिते
ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਨੌਂ ਭੇਦ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਭੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 83
उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्दिश्यते गुणैः / आरोग्यायुः प्रमाणानां धर्मतः कामतोर्ऽथतः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰੋੱਤਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਆਰੋਗਤਾ, ਆਯੁ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 84
समन्वितानि भूतानि पुण्यैरेतैस्तु भागशः / वसंति नानाजातीनि तेषु वर्षेषु तानि वै / इत्येषा धारयन्तीदं पृथ्वी विश्वं जगत्स्थितम्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ-ਉਹਨਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਨਾਨਾ ਜਾਤੀਆਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਸਥਿਤ ਜਗਤ-ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A structured cosmographic description of the Kailāsa-Himālaya region: divine mountains, forests, yakṣa domains, and especially the origin-chains of lakes (saras) that generate major sacred rivers (Mandākinī, Svacchodā, Lauhitya, Sarayū).
Mandākinī arises from the lake named Mada; Svacchodā arises from the lake named Svacchoda at the foot of Candraprabha; Lauhitya arises from the lake named Lohita at the foot of Sūryaprabha; Sarayū is said to arise from a sacred lake (Mānasa) associated with another divine mountain setting in the sequence.
They function as locational identifiers and sacral qualifiers: the chapter maps a living sacred ecology where rivers are not only hydrological features but also part of divine jurisdictions (Kubera/yakṣas) and tīrtha landscapes (forests, medicinal mountains), reinforcing Bhuvana-kośa as both cosmology and pilgrimage cartography.