Adhyaya 73

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्तवसमाप्तिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः // ७२// सूत उवाच एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम् / प्रह्वो ऽतिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਯਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਸਤਵ-ਸਮਾਪਤੀ’ ਨਾਮਕ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇਵੇਸ਼ ਈਸ਼ਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਹ੍ਵ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 2

काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान्भवः / निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरः

ਕਾਵ੍ਯ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਮਨਚਾਹਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਹਰੀ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 3

ततः सो ऽतर्हिते तास्मिन्देवे सानुचरे तदा / तिष्ठन्तीं प्राजलिर्भूत्वा जयन्तीमिदमब्रवीत्

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੀ ਜਯੰਤੀ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 4

कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता / सहता तपसा युक्तं किमर्थं मां जिगीष्सि

ਹੇ ਸੁਭਾਗੀਏ! ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈਂ ਜਾਂ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?

Verse 5

अनया सततं भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च / स्नेहेन चैव सुश्रोणि प्रीतो ऽस्मि वरवर्णिनि

ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰਣ ਵਾਲੀ! ਤੇਰੀ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।

Verse 6

किमिच्छसि वरारोहे कस्ते कामः समृद्ध्यताम् / तं ते संपूरयाम्यद्य यद्यपि स्यात्सुदुर्लभः

ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ! ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਤੇਰੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ? ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੋਵੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 7

एवमुक्ताब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि / चिकीर्षितं मे ब्रह्मिष्ठ त्वं हि वेत्थ यथातथम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਜੋ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।

Verse 8

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा / माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ! ਤੂੰ ਮਾਹੇਂਦਰੀ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹੈਂ।

Verse 9

मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि / अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि

ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦਸ ਸਾਲ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ—ਇੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।

Verse 10

देवीन्द्रनीलवर्णाभेवरारोहे सुलोचने / इमं वृणीष्व कामं त्वं मत्तो वै वल्गुभाषिणि

ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ, ਹੇ ਸੁਲੋਚਨੇ, ਦੇਵ-ਇੰਦਰ ਨੀਲ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ! ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ! ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਇੱਛਾ-ਵਰ ਚੁਣ ਲੈ।

Verse 11

एवं भवतु गच्छावो गृहान्मत्तेभगामिनि / ततः स्वगृहमागम्य जयत्या सहितः प्रभुः

ਹੇ ਮੱਤੇਭਗਾਮਿਨੀ! ‘ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ’—ਕਹਿ ਕੇ ਆਓ, ਘਰ ਚੱਲੀਏ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਜਯਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।

Verse 12

स तया चावसद्देव्या दश वर्षाणि भार्गवः / अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा

ਭਾਰਗਵ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਵੱਸਿਆ; ਤਦ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 13

कृतार्थमामतं ज्ञातवा काव्यं सर्वे दितेः सुताः / अभिजग्सुर्गृहं तस्य मुदितास्तं दिदृक्षवः

ਕਾਵ੍ਯਾ ਦੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 14

गता यदा न पश्यन्ति जयत्या संवृतं गुरुम् / लक्षमं तस्य तद् बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਏ ਤਾਂ ਜਯੰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਢੱਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਏ।

Verse 15

बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं वरेण ह / प्रीत्यर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕਾਵ੍ਯਾ ਦੇ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਿਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਜਯੰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ (ਉੱਥੇ) ਵੱਸਿਆ।

Verse 16

बुद्ध्वा तदन्तरं सो ऽथ देवानां मन्त्रचोदितः / काव्यस्य रूपमास्थाय सो ऽसुरान्समभाषत

ਉਹ ਮੌਕਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ; ਕਾਵ੍ਯਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

Verse 17

ततः सो ऽभ्यागतान्दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान् / स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तो ऽस्मि हिताय च

ਤਦ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮੇਰੇ ਯਾਜ੍ਯੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 18

अहं वो ऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि याः / ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे

ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਬੈਠੇ।

Verse 19

पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन्समये दशवार्षिके / समयान्ते देवयाजी सद्यो जातमतिस्तदा

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਸ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਸਮਾਪਤੀ ਵੇਲੇ ਦੇਵਯਾਜੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਗ ਪਈ।

Verse 20

बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे / शुक्र उवाच देवि गच्छाम्यहं द्रष्टुं तव याज्याञ्छुचिस्मिते

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯਾਜ੍ਯਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਯਾਜ੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 21

विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने / एवमुक्ताब्रवीद्देवी भज भक्तां महाव्रत / एष ब्रह्मन्सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते

ਹੇ ਸਾਧਵੀ, ਭਟਕਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਵਰਣ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ! ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਦੇਵੀ ਬੋਲੀ— ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤੀ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਵਾਂਗੀ।

Verse 22

सूत उवाच ततो गत्वा सुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਉਹ ਗਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵਾਚਾਰਯ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ।

Verse 23

वञ्चितान्काव्यरूपेण वचसा पुनरब्रवीत् / काव्यं मामनुजानीध्वमेष ह्याङ्गिरसो मुनिः

ਕਾਵ੍ਯ-ਰੂਪ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਠੱਗੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ—“ਮੈਨੂੰ ਕਾਵ੍ਯ ਮੰਨ ਕੇ ਆਗਿਆ ਦਿਓ; ਇਹ ਆਂਗਿਰਸ ਮੁਨੀ ਹੈ।”

Verse 24

वञ्चिता बत यूयं वै मयि सक्ते तु दानवाः / श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्ता दितिजास्ततः

ਉਹ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਦਾਨਵੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲਗਨ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਠੱਗੇ ਗਏ ਹੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਤਿਜ ਘਬਰਾ ਗਏ।

Verse 25

संप्रैक्षन्तावुभौ तत्र स्थिरासीनौ शुचिस्मितौ / संप्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन

ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਡੋਲ ਬੈਠੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ; ਸਭ ਲੋਕ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 26

ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान्पुनरब्रवीत् / आचार्यो यो ह्ययं काव्यो देवायार्यो ऽयमङ्गिराः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਭੁੱਲਭੁੱਲੈਏ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਕਾਵ੍ਯ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ—“ਇਹੀ ਕਾਵ੍ਯ ਆਚਾਰਯ ਹੈ; ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਰਯ ਅੰਗਿਰਾ ਹੈ।”

Verse 27

अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम् / एवमुक्ते तु ते सर्वे तावुभौ समवेक्ष्य च

“ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਓ, ਇਸ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਓ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ।

Verse 28

तदासुरा विशेष तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः / बृहस्पतिरुवाचैनामं भ्रातो ऽयमङ्गिराः

ਤਦ ਅਸੁਰ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਭਰਾਵੋ, ਇਹ ਅੰਗਿਰਾ ਹੈ।”

Verse 29

काव्यो ऽहं वो गुरुर्दैत्या मद्रूपो ऽयं बृहस्पतिः / संमोहयति रूपेण मामकेनैष वो ऽसुराः

“ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਰੂ ਹਾਂ; ਇਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੇ ਅਸੁਰੋ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 30

श्रुत्वा तस्य वचस्ते वै संमन्त्र्याथ वचो ऽब्रुवन् / अयं नो दशवर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः

ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਸ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 31

एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजाः / ततस्तेदानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च

“ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਇਹ ਦਵਿਜ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 32

वचनं जगृहुस्तस्य विद्याभ्यासेन मोहिताः / ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः

ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਚਨ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਤਦ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 33

अयं गुरुर्हितो ऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः / भार्गवो ऽगिरसो वायं भवत्वेषैव नो गुरुः

ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਡਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾ, ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਭਾਰਗਵ, ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇ।

Verse 34

स्थिता वयं निदेशे ऽस्य गच्छ त्वं साधु मा चिरम् / एवमुक्त्वा सुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्

ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ ਜਾ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ।

Verse 35

यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् / चुकोप भार्गवस्ते षामवलेपेन वै तदा

ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕਹੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਹਿਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ ਭਾਰਗਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 36

बोधितापि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः / तस्मात्प्रणष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ

ਮੇਰੇ ਸਮਝਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਦਾਨਵ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਜਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਕੇ ਪਰਾਜਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੋਗੇ।

Verse 37

इति व्याहृत्य तान्काव्यो जगामाथ यथागतम् / शप्तांस्तानसुराञ्ज्ञात्वा काव्येन तु बृहस्पतिः

ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਸੁਰ ਸ਼ਾਪਿਤ ਹਨ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਾਵ੍ਯ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 38

कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत / बुद्ध्वासुरांस्तदा ब्रष्टान्कृतार्थोंऽतर्द्धिमागमत्

ਤਦ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 39

ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा / अहो धिग्वञ्चिताः स्नेहात्परस्परमथाब्रुवन्

ਉਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦਾਨਵ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ—‘ਹਾਏ! ਧਿਕ्कार, ਮੋਹ-ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਠੱਗੇ ਗਏ।’

Verse 40

धर्मतो ऽविमुखाश्चैव कारिता वेधसा वयम् / दग्धाश्चैवोपधायोगात्स्वेस्वे कार्ये तु मायया

ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਾ ਮੁੜਨ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਚਾਲਾਕ ਉਪਾਏ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ।

Verse 41

ततो ऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः / प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः

ਫਿਰ ਅਸੁਰ ਡਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਜਲਦੀ ਗਏ; ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 42

ततः काव्यं समासाद्य ह्यभितस्थु रवाङ्मुखाः / तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह

ਫਿਰ ਕਾਵਿ (ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ) ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਵਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 43

मया संबोधिताः काले यतो मां नाभ्यनन्दथ / ततस्तेनावलेपेन गता यूयं पराभवम्

ਮੈਂ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਹਾਰ ਗਏ ਹੋ।

Verse 44

प्रह्लादस्तमथोवाच मानस्त्वं त्यज भार्गव / स्वान्याज्यान्भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः

ਤਦ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 45

त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः / भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा

ਤੁਹਾਡੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇਵਾਚਾਰੀਆ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ දිਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ।

Verse 46

यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन / अपध्यातास्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामोरसातलम्

ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੂਨੰਦਨ! ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਧਿਰਕਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।

Verse 47

सूत उवाच ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्येन महीयसा / एवं शुक्रो ऽनुनीतः संस्ततः कोपं न्यवर्त्तयत्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਨੇ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਾਇਆ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਿਵਾਰ ਲਿਆ।

Verse 48

उवाचेदं न भेतव्यं गन्तव्यं न रसातलम् / अवश्यंभावीह्यर्थो ऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਡਰੋ ਨਾ, ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਟੱਲ ਸੀ; ਮੇਰੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ।

Verse 49

न शक्यमन्यथाकर्त्तुं दिष्टं हि बलवत्तरम् / संज्ञा प्रनष्टा या चेयं कामं तां प्रतिलप्स्यथ

ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੈਵ-ਨਿਯਤੀ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਜ्ञਾ (ਚੇਤਨਾ) ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।

Verse 50

प्राप्तः पर्यायकालो वा इति ब्रह्माभ्यभाषत / मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਿਆਇ-ਕਾਲ (ਰਾਜ ਦਾ ਵਾਰਾ) ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।’ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬਲਵਾਨ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 51

युगाख्या दश संपूर्णा देवानाक्रम्य मूर्द्धनि / तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ‘ਯੁਗ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦਸ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਾਜ (ਅਧਿਕਾਰ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ।

Verse 52

सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति / लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः

ਸਾਵਰਣਿਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਤੇਰਾ ਪੌਤ੍ਰ ਮੁੜ ਬਲੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 53

एवं कालमयं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम् / तथाहृतेषु लोकेषु न शोको न किलाभवत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ-ਨਿਯਤ ਬਚਨ ਤੇਰੇ ਪੌਤ੍ਰ ਬਾਰੇ ਸਵੈੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਲੋਕ ਹਰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਰਿਹਾ।

Verse 54

यस्मात्प्रवृत्तयश्चास्य न कामैरभिसंधिताः / तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिके ऽन्तरे

ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਸਾਵਰਣਿਕ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरो ऽब्रवीत् / तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ—‘ਬਲੀ ਦਾ ਦੇਵਰਾਜ ਹੋਣਾ ਹੈ।’ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 56

प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुभ्यं स्वयंभुवा / तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं सहसाकुलः

ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਨਿਰਲੋਭ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਅਚਾਨਕ ਆਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 57

न च शक्यं मया तुभ्यं पुर स्ताद्वै विसर्पितुम् / ब्रह्मणा प्रतिषिद्धो ऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਭਵਿੱਖ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 58

इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः / दैवतैः सह संरब्धान्सर्वान्वो धारयिष्यतः

ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੋ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇਹ ਰੋਕ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ।

Verse 59

सूत उवाच एवमुक्तास्तु दैतेया काव्येनाक्लिष्टकर्मणा / ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਕਾਵ੍ਯ ਨੇ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਦੈਤ੍ਯ; ਤਦ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲ ਪਏ।

Verse 60

अवश्यभाव्यमर्थं तं श्रुत्वा दैतेयदानवाः / सहसा शंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम्

ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ, ਕਾਵ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ‘ਜੈ’ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਲਾਹ ਕੇ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 61

दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्वयन् / अथ देवासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान्

ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਕਵਚ ਪਾ ਕੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ…

Verse 62

ततः संवृतसन्नाहा देवास्तान्समयोधयन् / देवासुरे ततस्तस्मिन्वर्त्तमाने शतं समाः / अजयन्तासुरा देवान्नग्रा देवा अमन्त्रयन्

ਫਿਰ ਕਵਚਧਾਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਸੰਗਰਾਮ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਚੱਲਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਦੇਵਤਾ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੁਪਾਇ ਰਹੇ।

Verse 63

देवा ऊचुः शण्डामर्कप्रभावेण जिताः स्मस्त्वसुरैर्वयम् / तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्यं चात्महितं च यत्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਯੱਗ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜੋ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 64

यज्ञेनोपाह्वयिष्यामस्ततो जेष्यामहे ऽसुरान् / अथोपामन्न्रयन्देवाः शण्डामकारै तु तावुभौ

ਅਸੀਂ ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵਾਂਗੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ— ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 65

यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ त्यजन्तामसुरा द्विजौ

ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਓ।

Verse 66

ग्रहं तु वां ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् / एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामकारै तदा सुरान्

ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 67

ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् / देवासुरान्पराभाव्य शण्डामर्कावुपागमन्

ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਹਾਰ ਗਏ। ਦੇਵਾਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਕੋਲ ਗਏ।

Verse 68

काव्यशापभिभूताश्च अनाधाराश्च ते पुनः / बाध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्

ਕਾਵ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਬੇਆਸਰਾ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾ ਕੇ ਤਦ ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 69

एवं निरुद्यमास्ते वै कृता शक्रेण दानवाः / ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੂ-ਨਿਮਿੱਤ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ (ਇਹੀ ਹਾਲ ਰਿਹਾ)।

Verse 70

यज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे ऽथ शिथिले प्रभुः / कर्तुं धर्मव्यवस्थान मधर्मस्य प्रणाशनम्

ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਯੱਗ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

प्रह्नादस्य निदेशे तु ये ऽसुरा न व्यवस्थिताः / मनुष्यवध्यांस्तान्सर्वान्ब्रह्मा व्याहरत प्रभुः

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਸੁਰ ਟਿਕੇ ਨਾ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ‘ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਧਯ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 72

धर्मान्नारायणस्तस्मात्संभूतश्चाक्षुषे ऽन्तरे / यज्ञं प्रवर्त्तयामास वैन्यो वैवस्वते ऽन्तरे

ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਾਰਾਇਣ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੈਨ੍ਯ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਚਲਾਈ।

Verse 73

प्रादुर्भावे तु वैन्यस्य ब्रह्मैवासीत्पुरोहितः / चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्वथ

ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ; ਅਤੇ ਚੌਥੇ ‘ਯੁਗ’ ਨਾਮਕ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਏ, ਤਦ।

Verse 74

संभुतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे / द्वितीयो नरसिंहो ऽभूद्रौद्रः सुतपुरस्सरः

ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਦੂਜਾ ਨਰਸਿੰਹ ਸੀ—ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ।

Verse 75

यजमानं तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः / द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनं जगौ

ਯਜਮਾਨ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਕੋਲ ਅਦਿਤੀ-ਕੁਲ ਦਾ ਆਨੰਦ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ ਦ੍ਵਿਜ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੈਰੋਚਨ ਬਲੀ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 76

त्रैलोक्यस्य भवान्राजा त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् / दातुमर्हसि मे राजन्विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਜਿਤਨੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰ।’

Verse 77

ददामीत्येव तं राजा बलिर्वैरोचनो ऽब्रवीत् / वामनं तं च विज्ञाय ततो ऽदान्मुदितः स्वयम्

ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਵੈਰੋਚਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।” ਉਸ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

Verse 78

स वामनो दिवं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः / त्रिभिः क्रमैर्विश्वमिदं जगदाक्रामत प्रभुः

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੋ! ਉਹ ਵਾਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਗ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਗਿਆ।

Verse 79

अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा / प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः

ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਭੂਤਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 80

शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् / आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्द्दनः

ਮਹਾਬਾਹੁ ਜਨਾਰਦਨ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚਮਕਿਆ; ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਛੀਨ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 81

स पुत्रपौत्रानसुरान्पातालतलमानयन् / नमुचिः शंबरश्चैव प्रह्रादश्चैव विष्णुना

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਤਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ; ਨਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 82

क्रूरा हता विनिर्दूता दिशः संप्रतिपेदिरे / महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः

ਕ੍ਰੂਰ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਈਆਂ; ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਮਾਧਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਭੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।

Verse 83

बलिं चं सबलं विप्रास्तत्राद्भुतमदर्शयत् / तस्य गात्रे जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति

ਵਿਪਰਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 84

न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना / तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवादानवमानवाः

ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਹੀ ਉਪੇਂਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ—ਹੇ ਦੇਵੋ, ਦਾਨਵੋ ਤੇ ਮਨੁੱਖੋ।

Verse 85

दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः / बलिः सितो महापाशैः सबन्धुः ससुत्दृद्गणः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਿਹੀ ਖਾ ਲਈ; ਬਲੀ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।

Verse 86

विरोचनकुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम् / ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने

ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੁਲ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਦੇਵ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਹਾਤਮਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 87

मानुषेषु महाबाहुः प्रादुरास जनार्द्दनः / एतास्तिस्रः समृतास्तस्य दिव्याः संभूतयः शुभाः

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਬਾਹੁ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਵਤਾਰ-ਸੰਭੂਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 88

मानुष्यः सप्त यास्तस्य साग्रगास्ता निबोधत / त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह

ਉਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਅਗੇਵਾਨ ਅਵਤਾਰ ਸੁਣੋ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 89

नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुः सरः / पञ्चमः पञ्चदश्यां तु त्रेतायां संबभूव ह

ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਚੌਥੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਗੇਵਾਨ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 90

मान्धाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यः पुरस्सरः / एकोनविंशयां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः

ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਮਾਂਧਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਤਥ੍ਯ ਸੀ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਉੱਨੀਵੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਭੂ ‘ਸਰਵ-ਕਸ਼ਤ੍ਰਾਂਤਕ੍ਰਿਤ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 91

जामदग्न्यस्तदा षष्ठे विश्पामित्रपुरस्सरः / चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा

ਫਿਰ ਛੇਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸੀ। ਚੌਵੀਵੇਂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਸਨ।

Verse 92

सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः / अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्

ਰਾਵਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸੱਤਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਤੇ ਅਠਾਈਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 93

वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरस्सरः / तथैव नवमे विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः

ਫਿਰ ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੇਦਵਿਆਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ।

Verse 94

देवक्यां वसुदेवात्तु जातो गार्ग्यपुरस्सरः / अप्रमेयो नियोगश्च यतकामवरो वशी

ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਉਹ ਜਨਮੇ, ਗਾਰਗ੍ਯ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੈ; ਉਹ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਸ਼ੀ ਹਨ।

Verse 95

क्रीडते भगवांल्लोके बालः क्रीडनकेरिव / न प्रमातुं महाबाहुं शक्यो ऽसौ मधुसूदनः

ਭਗਵਾਨ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਵਾਂਗ, ਖਿਡੌਣੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਬਾਹੁ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 96

परं ह्यवरमेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते / अष्टाविंशतिके तद्वद्द्वापरस्याथ संक्षये

ਇਸ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਤੋਂ ਨ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਹੈ ਨ ਨੀਵਾਂ। ਅਠਾਈਵੇਂ (ਅਵਤਾਰ-ਕ੍ਰਮ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः / कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम् / माहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया

ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਿਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ, ਯੋਗਾਤਮਾ ਨੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 98

प्रविष्टो मानुषीं योनिं प्रच्छन्नश्चरते महीम्

ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

विहारार्थं मनुष्येषु सांदीपनिपुरस्सरः / यत्र कंसं च शाल्वं च द्विविदं च महासुरम्

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲੀਲਾ-ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਉਹ ਸਾਂਦੀਪਨੀ-ਪੁਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਕੰਸ, ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਸੁਰ ਸੀ।

Verse 100

अरिष्ठं वृषभं चैव पूतनां केशिनं हयम् / नागं कुवलयापीडं मल्लं राजगृहाधिपम्

ਉਸ ਨੇ ਅਰਿਸ਼ਟ ਨਾਮ ਦੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਪੂਤਨਾ, ਕੇਸ਼ੀ ਨਾਮ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਕੁਵਲਯਾਪੀਡ ਹਾਥੀ, ਮੱਲ ਅਤੇ ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ (ਪਰਾਜਿਤ ਕੀਤਾ)।

Verse 101

दैत्यान्मानुषदेहस्थान्सूदयामास वीर्यवान् / छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणा

ਵੀਰਯਵਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਾਣਾਸੁਰ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 102

नरकश्च हतः संख्ये यवनश्च महाबलः / हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा

ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਰਕ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਯਵਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਤੇਜ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਰਤਨ ਲੁੱਟ ਲਏ ਗਏ।

Verse 103

कुरुवीराश्च निहताः पार्थिवा ये रसातले / एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः

ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਰਥਿਵ ਕੁਰੂਵੀਰ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਹਤ ਹੋਏ; ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 104

अस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याशिष्टे भविष्यति / कल्किर्विष्णुयशा नाम पाराशर्यः प्रतापवान्

ਇਸੇ ਯੁਗ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਕਾਲ ਬਚਣ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਣੁਯਸ਼ਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਕਲਕੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 105

दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरस्सरः / अनुकर्षन्स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਹੋਵੇਗਾ; ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ-ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ।

Verse 106

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्वृतः शतसहस्रशः / नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित्

ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਲੱਖਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਧਰਮ-ਦ್ವੇਸ਼ੀ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ (ਨਾਲ ਹੋਣਗੇ)।

Verse 107

उदीच्यान्मध्यदेशांश्च तथा विन्ध्या परान्तिकान् / तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह

ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਮੱਧਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਪਰਾਂਤਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣਾਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਦ੍ਰਾਵਿੜਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਹਲਾਂ ਸਮੇਤ (ਵਸ਼) ਕੀਤਾ।

Verse 108

गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्पवनाञ्छकान् / तुबराञ्छबरांश्चैव पुलिन्दान्बरदान् वसान्

ਉਸ ਨੇ ਗਾਂਧਾਰ, ਪਾਰਦ, ਪਹਲਵ, ਪਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕ; ਅਤੇ ਤੂਬਰ, ਛਬਰ, ਪੁਲਿੰਦ, ਬਰਦ ਅਤੇ ਵਸ—ਇਹ ਸਭ (ਜਿੱਤ ਲਏ)।

Verse 109

लंपाकानाङ्घ्रकान्पुण्ड्रान्किरातांश्चैव स प्रभुः / प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृद्बली

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਲੰਪਾਕ, ਆਂਘ੍ਰ, ਪੁੰਡ੍ਰ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ (ਜਿੱਤ ਕੇ) ਚੱਕਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਲਵਾਨ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋਇਆ।

Verse 110

अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति / मानवः स तु संजज्ञे देवसेनस्य धीमतः

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰੇਗਾ। ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵਸੇਨ ਦੇ ਘਰ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।

Verse 111

पूर्वजन्मनि विष्णुर्यः प्रमितिर्नाम वीर्यवान् / गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे ऽभवत्

ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਰੂਪ ਬਲਵਾਨ ‘ਪ੍ਰਮਿਤੀ’ ਨਾਮ ਸੀ, ਉਹ ਚੰਦਰਮਸ ਗੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ (ਮੁੜ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 112

इत्येतास्तस्य देवस्य दक्षसंभूतयः स्म-ताः / तन्तं कालं च कायं च तत्तदुद्दिश्य कारणम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇਵ ਦੇ ਦਕਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਤੰਤ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਾਇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 113

अंशेन त्रिषु लोकेषु तास्ता योनीः प्रपत्स्यते / पञ्चविंशे स्थितः कल्पे पञ्चविंशत्स वै समाः

ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ-ਉਹ ਯੋਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੱਚੀਵੇਂ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 114

विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानुषानेव सर्वशः / कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਹਰ ਥਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ; ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬੀਜ-ਮਾਤਰ ਬਚਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।

Verse 115

शान्तयित्वा तु वृषलान्प्रायशस्तान धार्मिकान् / ततः स वै तदा कल्किश्चरितार्थः ससैनिकः

ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ; ਤਦੋਂ ਕਲਕੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 116

कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु पुनः स्वयम् / अकस्मात्कुपितान्योन्यं भविष्यन्ति च मोहिताः

ਜੋ ਸਿੱਧ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ; ਅਚਾਨਕ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਨਗੇ।

Verse 117

क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन चोदितः / गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः

ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਕੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।

Verse 118

ततो व्यतीते कल्पे तु समाप्ते सहसैनिके / नृपेष्वथ विनिष्टेषु तदा त्वप्रग्रहाः प्रजाः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪ ਬੀਤ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਬੇਲਗਾਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 119

रक्षणे विनिपृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे / परस्परत्दृतस्वाश्च निरानन्दाः सुदुःखिताः

ਜਦੋਂ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗੀ, ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਖੋਹ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 120

पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्यास्ता निष्परिग्रहाः / प्रनष्टश्रुतिधर्माश्चनष्टधर्माश्रमास्तथा

ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ; ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਧਰਮ ਲੁਪਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 121

ह्रस्वा अल्पायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः / सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः

ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਠਿਗਣੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ; ਉਹ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਪੱਤੇ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਣਗੇ।

Verse 122

चीरपत्राजिनघराः संकरं घोरमास्थिताः / अल्पायुषो नष्टवार्ता बह्वाबाधाः सुदुःखिताः

ਉਹ ਚੀਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਗੇ। ਅਲਪ ਆਯੁ ਵਾਲੇ, ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਵੰਝੇ, ਬਹੁਤ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 123

एवं काष्ठामनुप्राप्ताः कलिसंध्यांशके तदा / प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲੀ-ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਚਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣਗੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 124

क्षीणे कलियुगे तस्मिन्प्रवृत्ते च कृते पुनः / प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभावादेव नान्यथा

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਚੱਲ ਪਵੇਗਾ, ਤਦ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੀ—ਹੋਰ ਨਹੀਂ—ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ।

Verse 125

इत्येतत्कीर्त्तितं सर्वं देवासुरविचेष्टितम् / यदुवंशप्रसंगेन महद्वो वैष्मवं यशः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮਹਾਨ ਵੈਸ਼ਣਵ ਯਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ।

Verse 126

तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर्द्रुह्योरनोस्तथा

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਰਵਸੁ ਅਤੇ ਪੁਰੂ, ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੁ ਤੇ ਅਨੁ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।