Adhyaya 57
गङ्गानयनम् (Gaṅgānayana) — “The Bringing/Leading of the Gaṅgā”
ਜੈਮਿਨੀ ਦੀ ਕਥਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਸ਼ਕ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਆਦਿ ਤਪਸਵੀ ਕਈ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਰਾਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਆਦਰਸ਼ ਆਸ਼ਰਮ-ਮੰਡਲ ਤੇ ਤਪੋਵਨ: ਸ਼ਾਂਤ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਪਹਿਲਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਜੀਵ ਵੀ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ, ਠੰਢੀ ਛਾਂ, ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼। ਜੇਠੇਪਣ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ੀ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਉਪਮਾ ਐਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੁਣ ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਆਏ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਸ਼ਰਮਪਤੀ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਕੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਗੋਕਰਣ-ਨਿਵਾਸੀ ਮੁਨੀ ਆਪਣਾ ਪਰਿਚਯ ਦੇ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਘਨ ਕਾਰਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਲੁਪਤ ਹੋਇਆ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤੀਰਥ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ/ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਭ੍ਰਿਗੁਜ ਮੁਨੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਅੰਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੁੰਮ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ—ਅੱਗੇ ਗੰਗਾ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गङ्गानयनं नाम षट्पञ्चशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच ततः शुष्कसुमित्राद्या मुनयः शंसितव्रताः / ययुर्दिदृक्षवो रामं महेन्द्रमचलं प्रति
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ) ਦੇ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਗੰਗਾਨਯਨ’ ਨਾਮ ਛੱਪਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਜੈਮਿਨੀ ਬੋਲੇ—ਤਦ ਸ਼ੁਸ਼ਕਸੁਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 2
अतीत्य सुबहून्देशान्वनानि सरितस्तथा / आसेदुरचलश्रेष्ठं क्रमेण मुनिपुङ्गवाः
ਬਹੁਤ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਪੁੰਗਵ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 3
तमारुह्य शनैस्तस्यख्यातमाश्रममण्डलम् / प्रशान्तक्रूरसत्त्वाढ्यं शुभं मध्ये तपोवनम्
ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਸ਼ਰਮ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ; ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੁਭ ਤਪੋਵਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰੂਰ ਜੀਵ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
Verse 4
सर्वर्त्तुफलपुष्पाढ्यतरुखण्डमनोहरम् / स्निग्धच्छायमनौपम्यं स्वामोदिसुखमारुतम्
ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਭੂਮੀ ਸਭ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮਨੋਹਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਮਿੱਠੀ, ਸਨਿਗਧ ਛਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਸੁਖਦ ਹਵਾ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ।
Verse 5
तं तदाश्रममासाद्य ब्रह्मघोषेण नादितम् / विविशुर्त्दृष्टमनसो यथावृद्धपुरस्सरम्
ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 6
ब्रह्मासने सुखासीनं मृदुकृष्णाजिनोत्तरे / शिष्यैः परिवृतं शान्तं ददृशुस्ते तपोधनाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਾਸਨ ਉੱਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਰਮ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਂਤ ਉਹ ਤਪੋਧਨ।
Verse 7
कालाग्निमिव लोकांस्त्रीन्दग्ध्वा पूर्वं निजेच्छया / तद्दोषशान्त्यै तपसि प्रवृत्तमिव् देहिनम्
ਮਾਨੋ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਾਂਗ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਕੋਈ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋਵੇ।
Verse 8
ते समेत्य भृगुश्रेष्ठं विनयाचारशालिनः / ववन्दिरे महामौनं भक्तिप्रणतकन्धराः
ਉਹ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੋਲ ਗਏ; ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗਰਦਨ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਮੌਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 9
ततस्तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्भृगुकुलोद्वहः / अर्घपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास सादरम्
ਤਦ ਆਏ ਹੋਏ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 10
तानासीनान्कृतातिथ्यानृषीन्देशान्तरागतान् / उवाच भृगुशार्दूलः स्मितपूर्वमिदं वचः
ਦੇਸ਼ਾਂਤਰੋਂ ਆਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅਤਿਥਿ-ਸਤਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਮਗਰੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 11
स्वागतं वो महाभागा यूयं सर्वे समागताः / करणीयं किमस्माभिर्वदध्वमविचारितम्
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ! ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ—ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 12
ततस्ते मुनयो रामं प्रणम्येदमथाब्रुवन् / अवेह्यस्मान्मुनिश्रेष्ठ गोकर्णनिलयान्मुनीन्
ਤਦ ਉਹ ਮੁਨੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸੀਂ ਮੁਨੀ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਪਛਾਣੋ।
Verse 13
खनद्भिः सागरैर्भूमिं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे / सतीर्थं तन्महाक्षेत्रं पतितं सागरांभसि
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਦਿੱਤਾ; ਤੀਰਥ ਸਮੇਤ ਉਹ ਮਹਾ-ਖੇਤਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 14
उत्सारितार्मवजलं क्षेत्रं तत्सर्वपावनम् / उपलब्धुमभीप्सामो भवतस्तु न संशयः
ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵ-ਪਾਵਨ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 15
विष्णोरंशेन संजातो भवान्भृगुकुले किल / तस्मात्कर्तुमशक्यं ते त्रैलोक्ये ऽपि न किञ्चन
ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿਗੁ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 16
वाञ्छितार्थप्रदो लोके त्वमेवेत्यनुशुश्रुम / वयं त्वामागताः सर्वे रामैतदभियाचितुम्
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਾਂ।
Verse 17
स त्वमात्मप्रभावेण क्षेत्रप्रवरमद्य तत् / दातुमर्हसि विप्रेन्द्र समुत्सार्यार्मवोदकम्
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਹਟਾ ਕੇ ਅੱਜ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਖੇਤਰ ਸਾਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
Verse 18
राम उवाच एतत्सर्वमशेषण विदितं मे तपोधनाः / करणीयं च वः कृत्यं मया नात्र विचारणा
ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਪੋਧਨੋ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ।
Verse 19
किं तु युष्मदभिप्रेतं कर्म लोके सुदारुणम् / शस्त्रसंग्रहणाच्छक्यं मयापि न तदन्यथा
ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਕਰਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਉਪਾਯ ਨਹੀਂ।
Verse 20
दत्तसर्वाभयो ऽहं वै न्यस्तशस्त्रः शमान्वितः / तपः समास्थितश्चर्तु प्रागेव पितृ शासनात्
ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਾਂ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
Verse 21
न जातु शस्त्रग्रहणं करिष्यामीत्यहं पुरा / प्रतिश्रुत्य सतां मध्ये तपः कर्त्तुमिहानघाः
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੋ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਫੜਾਂਗਾ; ਇੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 22
शस्त्रग्रहणसाध्यत्वाद्युष्मदीप्सितवस्तुनः / किङ्कर्त्तव्यं मयात्रेति मम डोलायते मनः
ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਫੜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ—ਇਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਡੋਲਦਾ ਹੈ।
Verse 23
शुष्क उपाच / सतां संरक्षणार्थाय शस्त्रसंग्रहणं तु यत् / तन्नच्यावयते सत्यद्यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा
ਸ਼ੁਸ਼ਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗਾਉਂਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 24
तस्मादस्मद्धितार्थाय भवता ग्राह्यमायुधम् / धर्म एव महांस्तेन चरितस्ते भविष्यति
ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਆਯੁਧ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 25
जैमिनिरुवाच एवं संप्रार्थ्यमानस्तु मुनिभिर्भृगुपुङ्गवः / तमनुद्रुत्य मेधावी धर्ममुद्दिश्य केवलम्
ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ।
Verse 26
स तैः सह मुनिश्रेष्ठो दिशं दक्षिणपश्चिमाम् / समुद्दिश्य चचौ राजन्द्रष्टुकामः सरित्पतिम्
ਉਹ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 27
स सह्यमचलश्रेष्ठमवतीर्य भृगूद्वहः / तत्परं सरितां पत्युस्तीरं प्राप महामनाः
ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 28
स ददर्श महाभागः परितो मारुताकुलम् / आकरं सर्वरत्नानां पूर्यमाणमनारतम्
ਉਸ ਮਹਾਭਾਗ ਨੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਭਰਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ।
Verse 29
अपरिज्ञेयगांभीर्यं महातामिव मानसम् / दुष्पारपारं सर्वस्य विविधग्रहसंहतिम्
ਉਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਪਰਿਜ਼੍ਞੇਯ ਸੀ, ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਰਗੀ; ਸਭ ਲਈ ਦੁਸ਼ਪਾਰ-ਅਪਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਭਿੰਨ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸੰਹਤੀ।
Verse 30
अप्रधृष्य तमं लोके धातारमिव केवलम् / आत्मानमिव चात्मत्वे न्यक्कृताखिलमुद्धतम्
ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਜੇਯ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਧਾਤਾ; ਆਤਮਤੱਤ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਰਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉੱਧਤਤਾ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
आश्रयं सर्वसत्त्वानामापगानां च पार्थिवः / अत्यर्थचपलोत्तुगतरङ्गशतमालिनम्
ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਉਹ ਸਭ ਸੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ, ਉੱਚੀਆਂ ਉਠਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 32
उपान्तोपलसंघातकुहरान्तरसंश्रयात् / विशीर्यमाणलहरीशतफेनौघसोभितम्
ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਟੁੱਟਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਝੱਗ ਦੇ ਰੇਲੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 33
गंभीरघोषं जलधिं पश्यन्मुनिगणैः सह / संसेव्यमानस्तरलैर्लहरीकणशीतलैः
ਮੁਨੀਗਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਗੂੰਜ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਹ ਚੰਚਲ ਲਹਿਰ-ਕਣਾਂ ਦੀ ਠੰਢਕ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 34
मुहूर्त्तमिव राजेन्द्र तीरेनदनदीपतेः / विशश्रमे महाबाहुर्द्रष्टुकामः प्रचेतसम्
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਨਦੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਮ ਪ੍ਰਚੇਤਸ (ਵਰੁਣ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 35
ततो रामः समुत्थाय दक्षिणाभिमुखः स्थितः / मेघगंभिरया वाचा वरुणं वाक्यमब्रवीत्
ਤਦ ਰਾਮ ਉੱਠ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 36
अहं मुनिगणैः सार्द्धमागतस्त्वद्दिदृक्षया / तस्मात्स्वरूपधृङ्मह्यं प्रचेतो देहि दर्शनम्
ਮੈਂ ਮੁਨੀਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ! ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ।
Verse 37
इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं वरुणो यादसां पतिः / न चचाल निजस्थानान्नृप धीरतरस्त्वयम्
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਜਲਚਰਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵਰੁਣ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਹਿਲਿਆ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਧੀਰਜਵਾਨ ਸੀ।
Verse 38
पुनः पुनश्च रामेण समाहूतो ऽपि तोयराट् / न ददौ दर्शनं तस्मै प्रतिवाच्यं च नाभ्यधात्
ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੱਦਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਜਲਰਾਜ ਵਰੁਣ ਨੇ ਨਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਆਖਿਆ।
Verse 39
अलङ्घनीयं तद्वाक्यं वरुणेनावधीरितम् / अत्यन्तमिति कार्यार्थी विदुषा समुपेक्षितम्
ਵਰੁਣ ਵੱਲੋਂ ਆਖਿਆ ਉਹ ਬਚਨ ਲੰਘਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਹੋਈ। ‘ਅਤਿਅੰਤ’ ਸਮਝ ਕੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ।
Verse 40
ततः प्रचेतसा वाक्यं मन्यमानो ऽवधीरितम् / चुकोप तमभिप्रेक्ष्य रामः शस्त्रभृतां वरः
ਫਿਰ ਪ੍ਰਚੇਤਸ (ਵਰੁਣ) ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਬੇਅਦਬ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 41
संक्षुब्धसागराकारः स तदा स्वबलाश्रयात् / निस्तोयमर्णवं कर्तुमियेष रुषितो भृशम्
ਉਹ ਤਦੋਂ ਖੌਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਰਜਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 42
ततो जलमुपस्पृश्य समीपे विजयं धनुः / ततः प्रणम्य मनसा शर्वं रामो महाद्धनुः
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ ਨੇੜੇ ਪਿਆ ‘ਵਿਜਯ’ ਧਨੁਸ਼ ਲਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾ-ਧਨੁਰਧਰ ਰਾਮ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 43
गृहीत्वारोपयामास क्रोधसंरक्तलोचनः / अभिमृश्य धनुःश्रेष्ठं सगुणं भृगुसत्तमः
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਭ੍ਰਿਗੁਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਰਾਮ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ; ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਡੋਰੀ (ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਚਾ) ਚੜ੍ਹਾਈ।
Verse 44
पश्यतां सर्वभूतानां ज्याघोषमकरोत्तदा / ज्याघोषः शुश्रुवे तस्य दिविस्पृगतिनिष्ठुरः
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਤਦੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜਿਆ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਕਠੋਰ ਜਿਆਘੋਸ਼ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ।
Verse 45
चचाल निखिलायेन सप्तद्वीपार्मवा मही / ततः सरभसं रामश्चापे कालानलोपमम्
ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 46
सुवर्मपुङ्खं विशिखं संदधे शरसत्तमम् / तस्मिन्नस्त्रं महाघोरं भार्गवं वह्निदैवतम्
ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬਾਣ ਉਸ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਉਸੇ ਬਾਣ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਦੇਵ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਭਿਆਨਕ ਭਾਰਗਵ ਅਸਤ੍ਰ ਜੋੜਿਆ।
Verse 47
युयोज भृगुशार्दूलः समन्त्राभ्यासमोक्षणम् / ततश्चचाल वसुधा सशैलवनकानना
ਭ੍ਰਿਗੁਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਭਿਆਸ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਮੋਚਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਨਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ।
Verse 48
प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः / संधितास्त्रं भृगुश्रेष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनम्
ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਹੋਰਗ ਸਭ ਪਰਮ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਭ੍ਰਿਗੁਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਾ ਸੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਅਸਤ੍ਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਸਨ।
Verse 49
दृष्ट्वा संभ्रान्तमनसो बभूवुः सचराचराः / सदिग्दाहभ्रपटलैरभवन्संवृता दिशः
ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਜੀਵ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਹ ਦੀ ਧੂੰਏਂ-ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਂ ਢੱਕ ਗਈਆਂ।
Verse 50
ववुश्च परुषा वाता रजोव्याप्ता महारवाः / मन्दरश्मिरशीतांशुरभूतसंरक्तमण्डलः
ਕਠੋਰ ਹਵਾਵਾਂ ਵੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣ ਉੱਠੇ। ਮੰਦ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਚੰਦ ਵੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗਾ।
Verse 51
सोल्कापाताशनिर्वृष्टिर्बभूव रुधिरोदका / किमेतदिति संभ्रान्ता धूमोद्गारातिभीषणम्
ਉਲਕਾ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ-ਵਜਰ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਲਹੂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ‘ਇਹ ਕੀ ਹੈ?’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਭ ਘਬਰਾਏ; ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਉਗਾਰਾ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
Verse 52
अधिरोपितदिव्यास्त्रं प्रचकर्ष महाशरम् / धनुर्विकर्षमाणं तं स्फुरज्ज्वालाग्रसायकम्
ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਮਹਾ-ਤੀਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਖਿੱਚਿਆ। ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣਦਿਆਂ ਜਵਾਲਾ-ਅਗਰ ਵਾਲਾ ਬਾਣ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 53
ददृशुर्मुनयो रामं कल्पान्तानलसन्निभम् / आकर्णाकृष्टकोदण्डमण्डलाभ्यं तरस्थितम्
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਲਪਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਕੋਦੰਡ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 54
तस्य प्रतिभयाकारं दुष्प्रापमभवद्वपुः / विकृष्टधनुषस्तस्य रूपमुग्रं रवेरिव
ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੁਰਲੱਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉਗਰ ਸੀ।
Verse 55
कल्पान्ते ऽभ्युदितस्येव मण्डलं परिवेषितम् / कल्पान्ताग्नसमज्वालाभीषणं स्फुरतो वपुः
ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਗੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਘੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮੰਡਲ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਲਯ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
Verse 56
तस्यालक्ष्यत चक्रम्य हरेरिव च मण्डलम् / स्फुरत्क्रोधानलज्वालापरीतस्यातिरौद्रताम्
ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰਿ ਦੇ ਚੱਕਰ-ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਘੇਰਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ-ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਰੌਦ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 57
अवाप विष्णोः स तदा नरसिंहाकृतेरिव / वपुर्विकृष्टचापस्य भृकुटीकुटिलाननम्
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਵਰਗਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਟੇਢ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 58
रामस्याभूद्भवस्येव दिधक्षोस्त्रिपुरं पुरा / जाज्वल्यमानवपुषं तं दृष्ट्वा सहसा भयात्
ਰਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਸੀ। ਜਲਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਅਚਾਨਕ ਡਰ ਗਏ।
Verse 59
प्रसीद जय रामेति तुष्टुवुर्मुनयो ऽखिलाः / ततो ऽस्त्राग्निस्फुरद्धूमपटलैः शकलीकृतम्
“ਪ੍ਰਸੀਦ, ਜੈ ਰਾਮ” ਆਖ ਕੇ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਚਮਕਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 60
बभूव च्छन्नमंभोधेरन्तः पुरमशैषतः / ज्वलदस्त्रानलज्वालाप रितापपराहतः
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਨਗਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਸੜਦੀਆਂ ਅਸਤ੍ਰ-ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।
Verse 61
अत्यरिच्यत संभ्रान्तसलिलौघ उदन्वतः / तिमिङ्गिलतिमिग्राहनक्रमत्स्याहिकच्छपाः
ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੇਲਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ। ਤਿਮਿੰਗਿਲ, ਤਿਮਿਗ੍ਰਾਹ, ਮਗਰਮੱਛ, ਮੱਛੀਆਂ, ਸੱਪ ਤੇ ਕੱਛੂਏ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 62
प्रजग्मुः परमामार्त्तिं प्राणिनः सलिलेशयाः / उत्पतन्निपतत्ताम्यन्नानासत्त्वोद्धतोर्मिभिः
ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪਰਮ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਹੋਈਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਛਲਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਥੱਕ ਕੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
Verse 63
प्रक्षोभं भृशमंभोधिः सहसा समुपागमत् / त्रासरासं च विपुलमंभसा प्लवता सह
ਸਮੁੰਦਰ ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਾਲ ਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 64
उद्वेलतामितस्तप्ताः सलिलान्तरचारिणः / ततस्तस्माच्छराज्ज्वालाः फूत्कृताशेष भीषणाः
ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉੱਛਲਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਜੀਵ ਦਾਹ-ਤਾਪ ਨਾਲ ਤਪ ਗਏ। ਤਦ ਉਸ ਬਾਣ ਤੋਂ ਫੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ।
Verse 65
निरूपितमिव व्यक्तं निश्चेरुः सर्वतो दिशम् / ततः प्रचण्डपवनैः सर्वतः परिवर्त्तितम्
ਉਹ ਲਪਟਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੁਮਾ ਕੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 66
अग्निज्वालामयं रक्तवितानाभमलक्ष्यत / प्रलयाब्धेरिवात्यर्थमस्त्राग्निव्याकुलांभसः
ਅਸਤ੍ਰ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗੀ—ਲਾਲ ਛਤਰੀ ਜਿਹੀ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ।
Verse 67
समुद्रिक्ततया तस्य तरङ्गास्तीरमभ्ययुः / अस्त्राग्निविद्धाकुलितजलघोषेण भूयसा
ਉਸ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਉੱਛਾਲ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰਾਂ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈਆਂ। ਅਸਤ੍ਰ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਵਿੱਧੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੋਰ ਸ਼ੋਰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 68
ककुभो बधिरीकुवन्नलक्ष्यत पयोनिधिः / परितो ऽस्त्रानलज्वालापरिवीतजलाविलः
ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਅਸਤ੍ਰ-ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹਿਰਾ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸਿਆ।
Verse 69
जगाम परमामार्त्तिं सह्यः सद्यस्तदाश्रयः / आकर्णाकृष्टकोदण्डं दृष्ट्वा रामं पयोनिधिः
ਸਹ੍ਯ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪਰਮ ਵਿਹਲਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 70
विषादमगमत्तीव्रं यमं दृष्ट्वेव पातकी / भयकंपितसर्वाङ्गस्ततो नदनदीपतिः
ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਘੋਰ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਡਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 71
विहाय सहजं धैर्यं भीरुत्वं समुपागमत् / ततः स्वरूपमास्थाय सर्वाभरणभूषितः
ਸਹਜ ਧੀਰਜ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਡਰਪੋਕੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਗਿਆ।
Verse 72
उत्तीर्यमाणः स्वजलं वरुणः प्रत्यदृश्यत / कृताञ्जलिः सार्वहस्तः प्रचेता भार्गवान्तिकम्
ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਵਰੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਭ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਚੇਤਾ (ਵਰੁਣ) ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।
Verse 73
त्वरयाभ्यायायौ शीघ्रसायकाद्भीतभीतवत् / अभ्येत्याकृष्टधनुषः स तस्य चरणाब्जयोः
ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਆਇਆ; ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 74
अब्रवीच्च भृशं भीतः संभ्रमाकुलिताक्षरम् / रक्ष मां भृगुशार्दूल कृपया शरणागतम्
ਉਹ ਬਹੁਤ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ— “ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।”
Verse 75
अपराधमिमं राम मया कृतमजानता / स्थितो ऽस्मि तव निर्देशेशाधि किं करवाणि वै
“ਹੇ ਰਾਮ! ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੜਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”
Frequently Asked Questions
A group of Gokarṇa-based sages travel to Mahendra, enter a sanctified āśrama, honor a Bhr̥gu-lineage ascetic, and request his help in recovering or re-establishing a supremely purifying kṣetra/tīrtha that has fallen into the ocean—preparing the ground for a Gaṅgā-related resolution.
Ātithi-satkāra (guest-honoring) is foregrounded: the host properly receives the visiting munis with arghya and pādya and invites their intention, modeling āśrama-dharma as the social technology that authorizes sacred knowledge transmission.
It is chiefly tīrtha-geographic with genealogical legitimation: the problem concerns a displaced sacred site and its tīrtha, while the capacity to resolve it is grounded in the host’s Bhr̥gu lineage and Viṣṇu-aṃśa authority within the Purāṇic world-map.