Adhyaya 34
Kārttavīrya–Paraśurāma-saṅgrāma-kathā (Sagara’s Inquiry and Vasiṣṭha’s Account)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਭਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ-ਰੂਪ ਪੂਜਨੀਯ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਔਰਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਆਰੋਗ੍ਯਦਾਇਕ ਕਵਚ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਭਾਰਗਵ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਨੇ ਰਾਜਾ ਕਾਰੱਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਨ ਕੀਤਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ/ਦੱਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ‘ਪ੍ਰਿਯ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਦੋ ਵੀਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਕਾਰੱਤਵੀਰ੍ਯ, ਕਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਏ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਰਾਮ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਕਵਚ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਸਵਣ ਸਨਾਨ, ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ, ਭੂਮੀ-ਸ਼ਯਨ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਨਿੱਤ ਯਜ੍ਞ-ਸਾਮਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਲ-ਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੱਧਯਮ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਹਿਰਣ-ਹਿਰਣੀ ਰਾਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਾਹਮਣੇ ਜਲ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਘਟਨਾ ਅੱਗੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸ਼ੌਰ੍ਯ ਦੇ ਮੋੜ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रयस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग महान्मे ऽनुग्रहः कृतः / यदिदं कवचं मह्यं प्रकाशितमनामयम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ), ਮੱਧਮ ਭਾਗ, ਤੀਜਾ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ, ਭਾਰਗਵ ਚਰਿਤ ਦਾ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸਗਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਮਹਾਭਾਗ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਨਿਰਾਮਯ ਕਵਚ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 2
और्वेणानुगृहीतो ऽहं कृतास्त्रो यदनुग्रहात् / भवतस्तु कृपापात्रं जातो ऽहमधुना विभो
ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਅਸਤ੍ਰ-ਸੰਪੰਨ ਬਣਿਆ। ਹੇ ਵਿਭੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਦਇਆ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 3
रामेण भार्गवेन्द्रेण कार्त्तवीर्यो नृपो गुरो / यथा समापितो वीरस्तन्मे विस्तरतो वद
ਹੇ ਗੁਰੂ, ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਰ ਰਾਜਾ ਕਾਰੱਤਵੀਰਯ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਅੰਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 4
कृपापात्रं स दत्तस्य राजा रामः शिवस्य च / उभौ तौ समरे वीरौ जघटाते कथं गुरो
ਹੇ ਗੁਰੂ, ਦੱਤ ਦੇ ਕਿਰਪਾ-ਪਾਤਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਿਰਪਾ-ਪਾਤਰ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਕਰਾਏ?
Verse 5
वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि चरितं पापनाशनम् / कार्त्तवीर्यस्य भूपस्य रामस्य च महात्मनः
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਭੂਪ ਕਾਰੱਤਵੀਰਯ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਦੀ।
Verse 6
स रामः कवचं लब्ध्वा मन्त्रं चैव गुरोर्मुखात् / चकार माधनं तस्य भक्त्या परमया युतः
ਉਹ ਰਾਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਕਵਚ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਧਨ (ਸਾਧਨਾ/ਉਪਾਸਨਾ) ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 7
भूमिशागी त्रिषवण स्नानसध्यापरायणः / उवासपुष्करे राम शतवर्षमतन्द्रितः
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਾਮ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਵੱਸਿਆ।
Verse 8
समित्पुष्पकुशादीनि द्रव्याण्यहरहर्भृगोः / आनीय काननाद्भूप प्रायच्छदकृतव्रणः
ਹੇ ਭੂਪ! ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਰਤਧਾਰੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸਮਿਧਾ, ਫੁੱਲ, ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਲਿਆ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 9
सततं ध्यानसंयुक्तो रामो मतिमतां वरः / आराधयामास विभुं कृष्णं कल्मषनाशनम्
ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਸਰਵਵਿਭੂ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 10
तस्यैवं यजमानस्य रामस्य जगतीपते / गतं वर्षशतं तत्र ध्यानयुक्तस्य नित्यदा
ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਧਿਆਨਯੁਕਤ ਰਾਮ ਦੇ ਉੱਥੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ।
Verse 11
एकदा तु महाराज रामः स्नातुं गतो महान् / मध्यमं पुष्करं तत्र ददर्शाश्वर्यमुत्तमम्
ਇੱਕ ਦਿਨ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮੱਧਮ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਉੱਤਮ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 12
मृग एकः समायातो मृग्य युक्तः पलायितः / व्याधस्य मृगयां प्राप्तो धर्मतप्तो ऽतिपीडितः
ਇੱਕ ਮਿਰਗ ਦੌੜਦਾ ਆਇਆ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮਿਰਗਿਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਧਰਮ-ਤਾਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।
Verse 13
पिपासितो महाभाग जलपानसमुत्सुकः / रामस्य पश्यतस्तत्र सरसस्तटमागतः
ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਮਿਰਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ। ਰਾਮ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਓਥੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 14
पश्चान्मृगी समायाता भीता सा चकितेक्षणा / उभो तौ पिबतस्तत्र जलं शङ्कितमानसौ
ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਮਿਰਗੀ ਆਈ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਾਲੀ। ਦੋਵੇਂ ਓਥੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਸੀ।
Verse 15
तावत्समागतो व्याधो बाणपाणिर्धनुर्द्धरः / स दृष्ट्वा तत्र संविष्टं रामं भार्गवनन्दनम्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੀਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਓਥੇ ਬੈਠੇ ਭਾਰਗਵ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 16
अकृतव्रणसंयुक्तं तस्थौ दूरकृतेक्षणः / स चिन्तयामास तदा शङ्कितो भृगुनन्दनात्
ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, (ਰਾਮ ਨੂੰ) ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਠਿਠਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਨੰਦਨ ਤੋਂ ਸ਼ੰਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 17
अयं रामो महावीरो दुष्टानामन्तकारकः / कथमेतस्य हन्म्येतौ पश्यतो मृगयामृगौ
ਇਹ ਰਾਮ ਮਹਾਵੀਰ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ। ਇਸ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮੈਂ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਾਂ?
Verse 18
इति चिन्ता समाविष्टो व्याधो राजन्यसत्तम / तस्थौ तत्रैव रामस्य भयात्संत्रस्तमानसः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ੍ਯ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਓਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 19
रामस्तु तौ मृगों दृष्ट्वा पिबन्तौ सभ्यं जलम् / तर्कयामास मेधावी किमत्र भयकारणम्
ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਦੋ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਧ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇੱਥੇ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?
Verse 20
नैवात्र व्याघ्रसेनादो न च व्याधो हि दृश्यते / केनैतौ कारणेनाहो शङ्कितौ चकितेक्षणौ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੰਕਿਤ ਤੇ ਚੌਂਕੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ?
Verse 21
अथ वा मृगजातिर्हि निसर्गाच्चकितेक्षणा / चेनैतौ जलपाने ऽपि पश्यतश्चकितेक्षणौ
ਜਾਂ ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਗ-ਜਾਤਿ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਚੌਂਕੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੱਕਦੇ-ਤੱਕਦੇ ਚੌਂਕਦੇ ਹਨ।
Verse 22
नैतावत्कारणं चात्र किन्तु खेदभयातुरौ / लक्षयेते खिन्नसर्वाङ्गौ कम्पयुक्तौ यतस्त्विमौ
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਖੇਦ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 23
एवं संचिन्त्य मतिमान्स तस्थौ मध्यपुष्करे / शिष्येण संयुतो रामो यावत्तौ चापि संस्थितौ
ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 24
पीत्वा जलं ततस्तौ तु वृक्षच्छायासमाश्रितौ / रामं दृष्ट्वा महात्मानं कथां तौ चक्रतुर्मुदा
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈ ਬੈਠੇ। ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 25
मृग्युवाच कान्त चात्रैव तिष्ठावो यावद्रामो ऽत्रसंस्थितः / अस्य वीरस्य सांनिध्ये भयं नैवावयोर्भवेत्
ਹਿਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੀਏ। ਇਸ ਵੀਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 26
अत्राप्यागत्य चैव्द्याधौ ह्यावयोः प्रहरिष्यति / दृष्टमात्रो हि मुनिना भस्मीभूतो भविष्यति
ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਇੱਥੇ ਵੀ ਆ ਕੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰੇਗਾ; ਪਰ ਮੁਨੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੇ ਹੀ ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 27
इत्युक्ते वचने मृग्या रामर् शनतुष्टया / मृगश्चोवाच हर्षेण समाविष्टः प्रियां स्वकाम्
ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮ੍ਰਿਗੀ ਵੱਲ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ, ਮਨਚਾਹੀ ਗੱਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 28
एवमेव महाभागे यद्वै वदसि भामिनि / जाने ऽहमपि रामस्य प्रभावं सुमहात्मनः
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ ਓਹੋ ਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
Verse 29
यो ऽयं संदृश्यते चास्य पार्श्वं शिष्यो ऽकृतव्रणः / सचाने न महाभागस्त्रातो व्याघ्रभयातुरः
ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਮਹਾਭਾਗ ਨੇ ਬਾਘ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਬਚਾਇਆ ਸੀ।
Verse 30
अयं रामो महाभागे जमदग्निसुतो ऽनुजः / पितरं कार्त्तवीर्येण दृष्ट्वा चैव तिरस्कृतम्
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਇਹ ਰਾਮ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਅਨੁਜ) ਹੈ; ਇਸ ਨੇ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਤਿਰਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 31
चकारातितरां क्रुद्धः प्रतिज्ञां नृपघातिनीम् / तत्पूर्तिकामो ह्यगमद्ब्रह्मलोकं पुरा ह्ययम्
ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ-ਘਾਤੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 32
स ब्रह्मा दिष्टवांश्चैनं शिवलोकं व्रजेति ह / तस्य त्वाज्ञां समादाय गतो ऽसौ शिवसन्निधिम्
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ।” ਉਹ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 33
प्रोवाचाखिलवृत्तान्त राज्ञश्चप्यात्मनः पितुः / स कृपालुर्महादेवः सभाज्य भृगुनन्दनम्
ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ। ਕਿਰਪਾਲੂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ।
Verse 34
ददौ कृष्णस्य सन्मन्त्रमभेद्यं कवचं तथा / स्वीयं पाशुपतं चास्त्रमन्यास्त्रग्राममेव च
ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਭੇਦ੍ਯ ਕਵਚ, ਆਪਣਾ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
विसर्जयामास मुदा दत्त्वा शस्त्राणि चादरात् / सो ऽयमत्रागतो भद्रे मेत्रसाधनतत्परः
ਆਦਰ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਮੈਤ੍ਰੀ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ।
Verse 36
नित्यं जपति धर्मात्मा कृष्णस्य कवचं सुधीः / शतवर्षाणि चाप्यस्य गतानि सुमहात्मनः
ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਧੀ ਨਿੱਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਵਚ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
Verse 37
मन्त्र साधयतो भद्रे न च तत्सिद्धिरेति हि / आत्रास्ति कारणं भक्तिः साव वै त्रिविधा मता
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਕੇਵਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਣ ਭਕਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 38
उत्तमा मध्यमा चैव कनिष्ठा तरलेक्षणे / शिवस्य नारदस्यापि शुकस्य च महात्मनः
ਹੇ ਤਰਲ-ਨੇਤ੍ਰੇ, ਭਕਤੀ ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੁਕ ਦੀ।
Verse 39
अंबरीष्स्य राजर्षे रन्तिदेवस्य मारुतेः / बलेर्विभीषणस्यापि प्रह्लादस्य महात्मनः
ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਅੰਬਰੀਸ਼, ਰੰਤਿਦੇਵ, ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੁਮਾਨ), ਬਲੀ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 40
उत्तमा भक्तिरेवास्ति गोपीनामुद्धवस्य च / वसिष्ठादिमुनीशानां मन्वादीनां शुभेक्षणे
ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਨੇਤ੍ਰੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਧਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਤੇ ਮਨੁ ਆਦਿ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਵੀ।
Verse 41
मध्या च भक्तिरेवास्ति प्राकृतान्यजनेषु सा / मध्यभक्तिरयं रामो नित्यं यमपरायणः
ਮੱਧਮ ਭਕਤੀ ਆਮ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਮੱਧਮ-ਭਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਯਮ (ਧਰਮ) ਦੇ ਪਰਾਯਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
सेवते गोपिकाधीशं तेन सिद्धिं न चागतः / वसिष्ठ उवाच इत्युक्ता त्वरितं कान्तं सा मृगी हृष्टमानसा
ਉਹ ਗੋਪਿਕਾਧੀਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗੀ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੋਲ ਗਈ।
Verse 43
पुनः पप्रच्छ भक्तेस्तु लक्षणं प्रेमदायकम् / मृग्युवाच साधुकान्त महाभाग वचस्ते ऽलौकिकं प्रिय / र्हदृग् ज्ञानं तव कथं संजातं तद्वदाधुना
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਪੁੱਛਿਆ। ਮ੍ਰਿਗੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਸਾਧੂ-ਕਾਂਤ, ਮਹਾਭਾਗ! ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਅਲੌਕਿਕ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਹਿਰਦੇ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਿਆ, ਹੁਣ ਦੱਸ।
Verse 44
मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे ज्ञानं पुण्येन जायते
ਮ੍ਰਿਗ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਮਹਾਭਾਗੇ! ਸੁਣ; ਗਿਆਨ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
तत्पुण्यमद्य संजातं भार्गवस्यास्य दर्शनात् / पुण्यात्मा भार्गवश्चायं कृष्णाभक्तो जितेन्द्रियः
ਉਹ ਪੁੰਨ ਅੱਜ ਇਸ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਗਵ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਹੈ।
Verse 46
गुरुशुश्रूषको नित्यं नित्यनैमित्तिकादरः / अतो ऽस्य दर्शनाज्जातं ज्ञानं मे/द्यैव भामिनि
ਉਹ ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ-ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਅੱਜ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਜਾਗਿਆ।
Verse 47
त्रैलोक्यस्थितसत्त्वानां शुभाशुभनिदर्शकम् / अद्यैव विदितं मे ऽभूद्रासस्यास्य महात्मनः
ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਇਹ ਹੈ; ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੋਇਆ।
Verse 48
चरितं पुण्यदं चैव पापघ्नं शृण्वतामिदम् / यद्यत्करिष्यते चैव तदपि ज्ञानगोचरम्
ਇਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ।
Verse 49
योत्तमा भक्तिराख्याता तां विना नैव सिद्ध्यति / कवचं मन्त्रसहितं ह्यपि वर्षायुतायुतैः
ਜੋ ਉੱਤਮ ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਮੰਤਰ-ਸਹਿਤ ਕਵਚ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲ (ਜਪਣ ਤੇ ਵੀ) ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
Verse 50
यद्ययं भार्गवो भद्रे ह्यगस्त्यानुग्रहं लभेत् / कृष्णप्रेमामृतं नाम स्तोत्रमुत्तमभक्तिदम्
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਜੇ ਇਹ ਭਾਰਗਵ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪ੍ਰੇਮਾਮ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਭਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗਾ।
Verse 51
ज्ञात्वा च लप्स्यते सिद्धिं मन्त्रस्य कवचस्य च / स मुनिर्ज्ञाततत्त्वार्थः सानुकंपो ऽभयप्रदः
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਕਵਚ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ; ਉਹ ਮੁਨੀ ਤੱਤਵ-ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਦਇਆਲੂ ਅਤੇ ਅਭੈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 52
उपदेक्ष्यति चैवैनं तत्त्वज्ञानं मुदावहम् / श्रीकृष्णचारितं सर्वं नामभिर्ग्रथितं यतः
ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਅਨੰਦਮਈ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਚਰਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 53
कृष्णप्रेमामृतस्तोत्राज्ज्ञास्यते ऽस्य महामतिः / ततः संसिद्ध कवचौ राजनं हैहयाधिपम्
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪ੍ਰੇਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਤੋਤਰ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਫਿਰ, ਕਵਚ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੈਹਯ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੇਗਾ।
Verse 54
हत्वा सपुत्रामात्यं च ससुहृद्बलवाहनम् / त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां करिष्यत्यवनीं प्रिय
ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੀ ਵਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 55
वसिष्ठ उवाच एवमुक्त्वा मृगो राजन्विरराम मृगीं ततः / आत्मनो मृगभावस्य कारणं ज्ञातवांश्च ह
ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਿਰਨੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿ ਕੇ ਹਿਰਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter situates the Bhārgava heroic cycle (Paraśurāma’s career) against royal power (Kārttavīrya Arjuna), using Sagara’s inquiry to frame how dynastic authority and ascetic lineage intersect and conflict.
Kavaca and mantra are presented as guru-authorized protections/empowerments, while the hundred-year Puṣkara discipline (triṣavaṇa snāna, sandhyā, ritual supply-gathering) functions as the legitimizing engine that ‘grounds’ martial victory in tapas rather than mere force.
It acts as a dharma-trigger: a tīrtha setting (Madhyama Puṣkara) and a vulnerable creature pursued by violence create a moral pressure point that transitions the narrative from ascetic practice to justified confrontation, aligning personal action with Purāṇic order.