Adhyaya 25
Rāma’s Stuti of Śiva (Śarva) and the Theophany of the Three‑Eyed Lord
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਰਿਸ਼ੀ-ਤੋਂ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਥਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਰੁਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਜਗਤਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸਵੈੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਂਦ੍ਰਵਾਹਨ, ਸ਼ੰਭੂ, ਸ਼ਰਵ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰਵਕਰਮ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋਣ, ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋਣ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ, ਕਪਾਲਧਾਰੀ, ਭਸਮ-ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਦੇਹ, ਕੈਲਾਸ ਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਵਿਨਾਸ਼, ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਵਿਘਨ, ਅੰਧਕ ਵਧ, ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਦਿ ਮਹਾਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਘਣ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः // २४// वसिष्ठ उवाच ततस्त द्रक्तियोगेन स प्रीतात्मा जगत्पतिः / प्रत्यक्षमगमत्तस्य सर्वैः सह मरुद्गणैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਦੇ ਅਰਜੁਨੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਬੋਲੇ—ਤਦ ਦਰਸ਼ਨ-ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਜਗਤਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਸਭ ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਏ।
Verse 2
तं दृष्ट्वा देवदेवेशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् / वृषेन्द्रवाहनं शंभुं भूतकोटिसमन्वितम्
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਵਾਹਨ ਸ਼ੰਭੂ, ਭੂਤ-ਕੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ।
Verse 3
ससंभ्रमं समुत्थाय हर्षेणाकुललोचनः / प्रणाममकरोद्भक्त्या शर्वाय भुवि भार्गवः
ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਭਾਰਗਵ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 4
उत्थायोत्थाय देवेशं प्रणम्य शिरसासकृत् / कृताञ्जलिपुटो रामस्तुष्टाव च जगत्पतिम्
ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਠ ਕੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਜਗਤਪਤੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 5
राम उवाच नमस्ते देवदेवेश नमस्ते परमेश्वर / नमस्ते जगतो नाथ नमस्ते त्रिपुरान्तक
ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ, ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ, ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 6
नमस्ते सकलाध्यक्ष नमस्ते भक्तवत्सल / नमस्ते सर्वभूतेश नमस्ते वृषभध्वज
ਹੇ ਸਭ ਦੇ ਅਧ್ಯಕ್ಷ, ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ, ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸਰਵ-ਭੂਤੇਸ਼, ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ, ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 7
नमस्ते सकलाधीश नमस्ते करुणाकर / नमस्ते सकलावास नमस्ते नीललोहित
ਹੇ ਸਭ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਾਗਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ (ਨੀਲਕੰਠ) ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 8
नमः सकलदेवारिगणनाशाय शूलिने / कपालिने नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकपालिने
ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਗਣ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਪਾਲਧਾਰੀ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਅਕ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 9
श्मशानवासिने नित्यं नमः कैलासवासिने / नमो ऽस्तु पाशिने तुभ्यं कालकूटविषाशिने
ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪਾਸ਼ਧਾਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 10
विभवे ऽमरवन्द्याय प्रभवे ते स्वयंभुवे / नमो ऽखिलजगत्कर्मसाक्षिभूताय शंभवे
ਹੇ ਵਿਭਵ-ਸਰੂਪ, ਅਮਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ, ਹੇ ਪ੍ਰਭਵ, ਸਵਯੰਭੂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਰੂਪ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 11
नमस्त्रिपथ गाफेनभासिगार्द्धन्दुमौलिने / महाभोगीन्द्रहाराय शिवाय परमात्मने
ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਫੇਨ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ-ਮੌਲੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮਹਾਭੋਗੀੰਦਰ (ਮਹਾਨਾਗ) ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 12
भस्मसंच्छन्नदेहाय नमोर्ऽकाग्नीन्दुचक्षुषे / कपर्दिने नमस्तुभ्यमन्धकासुरमर्द्दिने
ਭਸਮ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ-ਅੱਗ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇਤਰਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਟਾਧਾਰੀ, ਅੰਧਕਾਸੁਰ ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ।
Verse 13
त्रिपुरध्वंसिने दक्षयज्ञविध्वंसिने नमः / गिरिजाकुचकाश्मीरविरञ्जितमहोरसे
ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਧ੍ਵੰਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਕ੍ਸ਼ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਧ੍ਵੰਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਕੁਚ-ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 14
महादेवाय मह ते नमस्ते कृत्तिवाससे / योगिध्येयस्वरूपाय शिवायाचिन्त्यतेजसे
ਮਹਾਦੇਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਨਮਸਕਾਰ; ਚਰਮ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਸਰੂਪ, ਅਚਿੰਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 15
स्वभक्तहृदयांभोजकर्णिकामध्यवर्त्तिने / सकलागमसिद्धान्तसाररूपाय ते नमः
ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਸਮੂਹ ਆਗਮ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 16
नमो निखिलयोगेन्द्रबोधनायामृतात्मने / शङ्करायाखिलव्याप्तमहिम्ने परमात्मने
ਸਾਰੇ ਯੋਗੇਂਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਬੋਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਹ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 17
नमः शर्वाय शान्ताय ब्रह्मणे विश्वरुपिणे / आदिमध्यान्तहीनाय नित्यायाव्यक्तमूर्त्तये
ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ ਸ਼ਰਵ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਆਦਿ‑ਮੱਧ‑ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।
Verse 18
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः / नमो वेदान्तवेद्याय विश्वविज्ञानरूपिणे
ਵ੍ਯਕਤ‑ਅਵ੍ਯਕਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸਥੂਲ‑ਸੂਖਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਵੇਦਾਂਤ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਜ਼ਿਆਨ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।
Verse 19
नमः सुरासुरश्रेणिमौलिपुष्पार्चिताङ्घ्रये / श्रीकण्ठाय जगद्धात्रे लोककर्त्रे नमोनमः
ਦੇਵ‑ਅਸੁਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਮੌਲੀ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਿਤ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ, ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 20
रजोगुणात्मने तुभ्यं विश्वसृष्टिविधायिने / हिरण्यगर्भरूपाय हराय जगदादये
ਰਜੋਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ ਹਰ ਨੂੰ ਨਮਹ।
Verse 21
नमो विश्वात्मने लोकस्थितिव्या पारकारिणे / सत्त्वविज्ञानरुपाय पराय प्रत्यगात्मने
ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਲੋਕ-ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸੱਤਵ-ਵਿਜ਼ਿਆਨ-ਰੂਪ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਅੰਦਰ-ਮੁਖ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 22
तमोगुणविकाराय जगत्संहारकारिणे / क्ल्पान्ते रुद्ररूपाय परापर विदे नमः
ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਵਿਕਾਰ-ਸਰੂਪ, ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਾਪਰ-ਵਿਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 23
अविकाराय नित्याय नमः सदसदात्मने / बुद्धिबुद्धिप्रबोधाय बुद्धीन्द्रियविकारिणे
ਅਵਿਕਾਰ, ਨਿੱਤ, ਸਤ-ਅਸਤ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ।
Verse 24
वस्वादित्यमरुद्भिश्च साध्यरुद्राश्विभेदतः / यन्मायाभिन्नमतयो देवास्तस्मै नमोनमः
ਵਸੂ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਮਰੁਤ, ਸਾਧ੍ਯ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਦੇਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 25
अविकारमजं नित्यं सूक्ष्मरूपमनौपमम् / तव यत्तन्न जानन्ति योगिनो ऽपि सदामलाः
ਤੇਰਾ ਉਹ ਸਰੂਪ ਅਵਿਕਾਰ, ਅਜਨਮਾ, ਨਿੱਤ, ਸੁਖ਼ਮ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਯੋਗੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
Verse 26
त्वामविज्ञाय दुर्ज्ञेयं सम्यग्ब्रह्मादयो ऽपि हि / संसरन्ति भवे नूनं न तत्कर्मात्मकाश्चिरम्
ਹੇ ਦੁರ್ಜ੍ਞੇਯ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਵ-ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 27
यावन्नोपैति चरणौ तवाज्ञानविघातिनः / तावद्भ्रमति संसारे पण्डितो ऽचेतनो ऽपि वा
ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਪੰਡਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ।
Verse 28
स एव दक्षः स कृती स मुनिः स च पण्डितः / भवतश्चरणांभोजे येन बुद्धिः स्थिरीकृता
ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਦੱਖ, ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ, ਉਹੀ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪੰਡਿਤ ਹੈ।
Verse 29
सुसूक्ष्मत्वेन गहनः सद्भावस्ते त्रयीमयः / विदुषामपि मूढेन स मया ज्ञायते कथम्
ਤੇਰਾ ਤ੍ਰਈਮਯ ਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਹਿਰਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਗੋਚਰ—ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਆਵੇ?
Verse 30
अशब्दगोजरत्वेन महिम्नस्तव सांप्रतम् / स्तोतुमप्यनलं सम्यक्त्वा महं जडधीर्यतः
ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੜ੍ਹ-ਬੁੱਧੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 31
तस्मादज्ञानतो वापि मया भक्त्यैव संस्तुतः / प्रीतश्च भव देवेश ननु त्वं भक्तवत्सलः
ਇਸ ਲਈ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ—ਤੂੰ ਤਾਂ ਭਕਤਵਤਸਲ ਹੈਂ।
Verse 32
वसिष्ठ उवाच इति स्तुतस्तदा तेन भक्त्या रामेण शङ्करः / मेघगंभीरया वाचा तमुवाच हसन्निव
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਮੇਘ-ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 33
भगवानुवाच रामाहं सुप्रसन्नो ऽस्मि शोर्ंयशालितया तव / तपसा मयि भक्त्या च स्तोत्रेण च विशेषतः
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਸ਼ੌਰਯ, ਤਪੱਸਿਆ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।
Verse 34
वरं वरय तस्मात्त्वं यद्यदिच्छसि चेतसा / तुभ्यं तत्तदशेषेण दास्याम्यहमशेषतः
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮਨੋਂ ਜੋ ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮੰਗ; ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 35
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तो देवदेवेन तं प्रणम्य भृगूद्वहः / कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजन्निदमुवाच ह
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਆ ਤਾਂ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬੋਲਿਆ।
Verse 36
यदि देव प्रसन्नस्त्वं वारर्हे ऽस्मि च यद्यहम् / भवतस्तदभीप्सामि हेतुमस्त्राण्यशेषतः
ਹੇ ਦੇਵ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕਾਰਣ-ਸਹਿਤ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।
Verse 37
अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च न मत्तो ऽभ्यधिको भवेत् / लोकेषु मांरणेजेता न भवेत्त्वत्प्रसादतः
ਅਸਤ੍ਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 38
वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा ततः शंभुरस्त्रशस्त्राण्यशेषतः / ददौ रामाय सुप्रीतः समन्त्राणि क्रमान्नृप
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ।
Verse 39
सप्रयोगं ससंहारमस्त्रग्रामं चतुर्विधम् / प्रसादाभिमुखो रामं ग्राहयामास शङ्करः
ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ—ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 40
असंगवेगं शुभ्राश्वं सुध्वजं च रथोत्तमम् / इषुधी चाक्षयशरौ ददौ रामाय शङ्करः
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਵੇਗ ਵਾਲਾ ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ, ਉੱਤਮ ਧੁੱਜਾ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥ, ਅਤੇ ਅਖੁੱਟ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੂਣੀਰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।
Verse 41
अभेद्यमजरं दिव्यं दृढज्यं विजयं धनुः / सर्वशस्त्रसहं चित्रं कवचं च महाधनम्
ਅਭੇਦ, ਅਜਰ, ਦਿਵ੍ਯ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਜ੍ਯਾ ਵਾਲਾ ‘ਵਿਜਯ’ ਧਨੁਸ਼, ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਕਵਚ ਵੀ।
Verse 42
अजेयत्वं च युद्धेषु शौर्यं चाप्रतिमं भुवि / स्वेच्छया धारणे शाक्तिं प्राणानां च नराधिप
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇਯਤਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੁਲ ਸ਼ੌਰਯ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 43
ख्यातिं च बीजमेत्रेण तन्नाम्ना सर्वलौकिकीम् / तपः प्रभावं च महत्प्रददौ भार्गवाय सः
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਮ ਦੇ ਬੀਜ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਆਤੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 44
भक्ति चात्मनि रामाय दत्त्वा राजन्यथोचिताम् / सहितः सकलैर्भूतैश्चामरैश्चन्द्रशेखरः
ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਜੋਚਿਤ ਭਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ; ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਤੇ ਚਾਮਰਧਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵਿਦਮਾਨ ਰਿਹਾ।
Verse 45
तेनैव वपुषा शंभुः क्षिप्रमन्तरधाद्धरः / कृतकृत्यस्ततो रामो लब्ध्वा सर्वमभीप्सितम्
ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਧਰਾਧਰ ਸ਼ੰਭੂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯਤਾ ਪਾਈ।
Verse 46
अदृश्यतां गते शर्वे महोदरमुवाच ह / महोदर मदर्थे त्वमिदं सर्वमशेषतः
ਸ਼ਰਵ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ (ਰਾਮ ਨੇ) ਮਹੋਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਮਹੋਦਰ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਦੇ ਕਰ।”
Verse 47
रथचापादिकं तावत्परिरक्षितुमर्हसि / यदा कृत्यं ममैतेन तदानीं त्वं मया स्मृतः / रथचापादिकं सर्वं प्रहिणु त्वं मदन्तिकम्
ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਥ, ਧਨੁਸ਼ ਆਦਿਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂਗਾ। ਤਦ ਰਥ-ਧਨੁਸ਼ ਆਦਿਕ ਸਭ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦੇਈਂ।
Verse 48
वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा गते तस्मिन्भृगुवर्यो महोदरे / कृतकृत्यो गुरुजनं द्रष्टुं गन्तुमियेष सः
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਤਥਾਸਤੁ।’ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਹੋਦਰ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 49
गच्छन्नथ तदासौ तु हिमाद्रिवनगह्वरे / विवेश कन्दरं रामो भाविकर्मप्रचोदितः
ਚਲਦਿਆਂ ਚਲਦਿਆਂ ਰਾਮ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 50
स तत्र ददृशे बालं धृतप्राणमनुद्रुतम् / व्याघ्रेण विप्रतनयं रुदन्तं भीतभीतवत्
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸਾਹ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਭੱਜ ਨਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ—ਬੱਘ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁੱਤਰ ਰੋਂਦਾ ਸੀ।
Verse 51
दृष्ट्वानुकंपहृदयस्तत्परित्राणकातरः / तिष्ठतिष्ठेति तं व्याघ्रं वदन्नुच्चैरथान्वयात्
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ‘ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੱਘ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ।
Verse 52
तमनुद्रुत्य वेगेन चिरादिव भृगूद्वहः / आससाद वने घोरं शार्दूलमतिभीषणम्
ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਬਾਘ ਨੂੰ ਜਾ ਫੜਿਆ।
Verse 53
व्याघ्रेणानुद्रुतः सो ऽपि पलायन्वनगह्वरे / निपपात द्विजसुतस्त्रस्तः प्राणभयातुरः
ਬਾਘ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਉਹ ਦਵਿਜ-ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦਾ ਭੱਜਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਭੈ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 54
रामो ऽपि क्रोधरक्ताक्षो विप्रपुत्रपरीप्सया / तृणमूलं समादाय कुशास्त्रेणाभ्यमन्त्रयत्
ਵਿਪ੍ਰ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਘਾਹ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕੁਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 55
तावत्तरक्षुर्बलवानाद्रवत्पतितं द्विजम् / दृष्ट्वा ननादसुभृशं रोदसी कम्पयन्निव
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਲਵਾਨ ਰਿੱਛ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੌੜਿਆ ਆਇਆ ਅਤੇ ਐਸਾ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਿਆ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਕੰਬ ਉਠੇ।
Verse 56
दग्ध्वा त्वस्त्राग्निना व्याघ्रं प्रहरन्तं नखाङ्कुरैः / अकृतव्रणमेवाशु मोक्षयामास तं द्विजम्
ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਬਾਘ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕੀਤੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 57
सो ऽपि ब्रह्माग्निनिर्दग्धदेहः पाप्मा नभस्तले / गान्धर्वं वपुरास्थाय राममाहेति सादरम्
ਉਹ ਪਾਪੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾਗਨੀ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਹ ਲੈ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 58
विप्रशापेन भोपूर्वमहं प्राप्तस्तरक्षुताम् / गच्छामि मोचितः शापात्त्वयाहमधुना दिवम्
ਹੇ ਭਦ੍ਰ! ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 59
इत्युक्त्वा तु गते तस्मिन्रामो वेगेन विस्मितः / पतितं द्विजपुत्रं तं कृपया व्यवपद्यत
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਮ ਤੁਰੰਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦਵਿਜ-ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 60
माभैरेवं वदन्वाणीमारादेव द्विजात्मजम् / परमृशत्तदङ्गानि शनैरुज्जीवयन्नृप
‘ਡਰ ਨਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦਵਿਜ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 61
रामेणोत्थापितश्चैवं स तदोन्मील्य लोचने / विलोकयन्ददर्शाग्रे भृगुश्रेष्ठमवस्थितम्
ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ; ਨਿਗਾਹ ਮਾਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ।
Verse 62
भस्मीकृतं च शार्दूलं दृष्टवा विस्मयमागतः / गतभीराह कस्त्वं भोः कथं वेह समागतः
ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋਏ ਬਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਭਦ੍ਰ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?”
Verse 63
केन वायं निहन्तुं मामुद्यतो भस्मसात्कृतः / तरक्षुर्भीषणाकारः साक्षान्मृत्युरिवापरः
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ? ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਇਹ ਤਰਕਸ਼ੂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੂਜੀ ਮੌਤ ਹੈ।
Verse 64
भयसंमूढमनमो ममाद्यापि महामते / हते ऽपि तस्मिन्नखिला भान्ति वै तन्मया दिशः
ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਡਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 65
त्वामेव मन्ये सकलं पिता माता सुत्दृद्गुरू / परमापदमापन्नं त्वं मां समुपजीवयन्
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਗੁਰੂ। ਮੈਂ ਘੋਰ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 66
आसीन्मुनिवरः कश्चिच्छान्तो नाम महातपाः / पुत्रस्तस्यास्मि तीर्थार्थी शालग्राममयासिषम्
‘ਸ਼ਾਂਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮੁਨੀਵਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਛੁਕ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਣੀ ਤਲਵਾਰ ਹੈ।
Verse 67
तस्मात्संप्रस्थितश्शैलं दिदृक्षुर्गन्धमादनम् / नानामुनिगणैर्जुष्टं पुण्यं बदरिकाश्रमम्
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਮੁਨੀ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 68
गन्तुकामो ऽपहायाहं पन्थानं तु हिमाचले / प्रविशन्गहनं रम्यं प्रदेशालोकनाकुलम्
ਹਿਮਾਚਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਘਣੇ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ; ਚੌਫੇਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 69
दिशंप्राचीं समुद्दिश्य क्रोशमात्रमयासिषम् / ततो दिष्टवशेनाहं प्राद्रवं भयपीडितः
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਹੀ ਤੁਰਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮੈਂ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 70
पतितश्च त्वया भूयोभूमेरुत्थापितो ऽधुना / पित्रेव नितरां पुत्रः प्रेम्णात्यर्थं दयालुना / इत्येष मम वृत्तान्तः साकल्येनोदितस्तव
ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦਇਆਲੂ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।
Verse 71
वसिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा तेन स्ववृत्तान्तमशेषतः / कथयामास राजेन्द्र रामस्तस्मै यथाक्रमम्
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 72
ततस्तौ प्रीतिसंयुक्तौ कथयन्तौ परस्परम् / स्थित्वा नातिचिरं कालमथ गन्तुमियेष सः
ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 73
अन्वीयमानस्तेनाथ रामस्तस्माद्गुहामुखात् / निष्क्रम्यावसथं पित्रोः संप्रतस्थे मुदान्वितः
ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਰਾਮ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ-ਮੁਖ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 74
अकृतव्रण एवासौ व्याघ्रेण भुवि पातितः / रामेण रक्षितश्चाभुद्यस्माद्ध्याघ्रं विनिघ्नता
ਉਹ ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਹੀ ਬਾਘ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਬਾਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਚ ਗਿਆ।
Verse 75
तस्मात्तदेव नामास्य बभूव प्रथितं भुवि / विप्रपुत्रस्य राजेन्द्र तदेतत्सो ऽकृतव्रणः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਉਹੀ ਨਾਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਹ ‘ਅਕ੍ਰਿਤਵ੍ਰਣ’ ਕਹਲਾਇਆ।
Verse 76
तदा प्रभृति रामस्य च्छायेवातपगा भुवि / बभूव मित्रमत्यर्थं सर्वावस्थासु पार्थिव
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਿਆ; ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਤਿ ਨਿੱਘਾ ਮਿੱਤਰ ਰਿਹਾ।
Verse 77
स तेनानुगतो राजन्भृगोरासाद्य सन्निधिम् / दृष्ट्वा ख्यातिं च सो ऽभ्येत्य विनयेनाभ्यवादयत्
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਸਨਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਖਿਆਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 78
स ताभ्यां प्रियमाणाभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः / दिनानि कतिचित्तत्र न्यवसत्तत्प्रियेप्सया
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 79
ततस्तयोरनुमते च्यवनस्य महामुनेः / आश्रमं प्रतिचक्राम शिष्यसंघैः समावृतम्
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 80
नियन्त्रितान्तः करणं तं च संशान्तमानसम् / सुकन्याचापि तद्भार्यामवन्दत महामनाः
ਅੰਦਰਲੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਕਨਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 81
ताभ्यां च प्रीतियुक्ताभ्यां रामः समभिनन्दितः / और्वाश्रमं समापेदे द्रष्टुकामस्तपोनिधिम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਔਰਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 82
तं चाभिवाद्य मेधावी तेन च प्रतिनन्दितः / उवास तत्र तत्प्रीत्या दिनानि कतिचिन्नृप
ਉਸ ਮੇਧਾਵੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਉਹ ਓਥੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਟਿਕਿਆ।
Verse 83
विसृष्टस्तेन शनकैरृचीकभवनं मुदा / प्रतस्थे भार्गवः श्रीमानकृतव्रणसंयुतः
ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਾਰਗਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਿਚੀਕ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 84
अवन्दत पितुः पित्रोर्नत्वा पादौ पृथक् पृथक् / तौ च तं नृप संहर्षाच्चाशिषा प्रत्यनन्दताम्
ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 85
पृष्टश्च ताभ्यामखिलं निजवृत्तमुदारधीः / कथयामास राजेन्द्र यथावृत्तमनुक्रमात्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 86
स्थित्वा दिनानि कतिचित्तत्रापि तदनुज्ञया / जगामावसथं पित्रोर्मुदा परमया युतः
ਉੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 87
अभ्येत्य पितरौ राजन्नासी नावाश्रमोत्तमे / अवन्दत तयोः पादौ यथावद्भृगुनन्दन
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉੱਤਮ ਨਾਵਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 88
पादप्रणामावनतं समुत्थाप्य च सादरम् / आश्लिष्य नेत्रसलिलैर्नन्दन्तौ पर्यषिञ्चताम्
ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਠਾਇਆ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 89
आशीर्भिरभिनन्द्याङ्के समारोप्य सुहुर्मुखम् / विक्षन्तौ तस्य चाङ्गानि परिस्पृश्यापतुर्मुदम्
ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਮੁਖ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਤੇ ਛੁਹੰਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਭਰ ਗਏ।
Verse 90
अपृच्छताञ्च तौ रामं कलेनैतावता त्वया / किं कृतं पुत्र को वायं कुत्र वा त्वमुपस्थितः
ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ— “ਪੁੱਤਰ, ਇੰਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ?”
Verse 91
कथं सह सकाशे त्वमास्थितो वात्र वागतः / त्वयेतदखिलं वत्स कथ्यतां तथ्यमावयोः
“ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ? ਵਤਸ, ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ।”
Frequently Asked Questions
In the provided sample, the chapter’s emphasis is not a formal vamśa list but a legitimizing devotional frame: Rāma’s encounter with Śiva and the stuti supply divine identifiers and sanctioning context that can be attached to royal/epic line narratives elsewhere in the Purāṇa.
Rather than measurements, the chapter encodes cosmological governance through titles like ‘sarvalokaikapālin’ (protector of all worlds) and locational anchors such as Kailāsa and the cremation-ground (śmaśāna), which function as realm/abode nodes in a cosmological graph.
Based on the sample, the content is a Śaiva theophany and stuti centered on Rāma and Śiva, not an explicit Lalitopākhyāna segment and not a Vidyā/Yantra exposition; its primary utility is epithet-based entity mapping and mythic cross-references (Tripura, Dakṣa-yajña, Andhaka, Kālakūṭa).