Adhyaya 13
Varāha-avatāra: The Boar Incarnation Lifts the Earth and Slays Hiraṇyākṣa
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਨੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਿਆ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ: ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਾਓ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਤਦ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਮਹਾਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਸਿਕਾ ਤੋਂ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਵਰਾਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਗ ਕੇ ਵੇਦਿਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਰਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਦੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਵੇਦਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਸਰੂਪ ਕਹਿ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਸਤੁਤੀ ਅਰਪਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਅਵਤਾਰ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਖੁਲਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य वाचं वदतो मुने: पुण्यतमां नृप । भूय: पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृत: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਦੀ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੌਰਵ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
विदुर उवाच स वै स्वायम्भुव: सम्राट् प्रिय: पुत्र: स्वयम्भुव: । प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥ २ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਸਮਰਾਟ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 3
चरितं तस्य राजर्षेरादिराजस्य सत्तम । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ ॥ ३ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਵਿਸ਼੍ਵਕਸੇਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਆਦਿ-ਰਾਜ (ਮਨੁ) ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਤੇ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ; ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।
Verse 4
श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थ: । तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द- पादारविन्द हृदयेषु येषाम् ॥ ४ ॥
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਤਾਂ ਸਤ-ਸੂਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੌਖੇ ਹੀ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् । प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਨੀਤ ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਰੱਖੇ ਸਨ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਭਗਵਤ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 6
मैत्रेय उवाच यदा स्वभार्यया सार्धं जात: स्वायम्भुवो मनु: । प्राञ्जलि: प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत ॥ ६ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਦ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵੇਦ-ਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 7
त्वमेक: सर्वभूतानां जन्मकृद् वृत्तिद: पिता । तथापि न: प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ, ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਦੇ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹੋ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਜਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿਓ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕੀਏ।
Verse 8
तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु । यत्कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद्गति: ॥ ८ ॥
ਹੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਾਡੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਮਿਲੇ।
Verse 9
ब्रह्मोवाच प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर । यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम् ॥ ९ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 10
एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ । शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरै: ॥ १० ॥
ਹੇ ਵੀਰ, ਪਿਤਾ-ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਐਸੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਸਤਿਕਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਵਰਗੀ ਯੋਗ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰ। ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ।
Verse 12
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕੇਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਤੈਨੂੰ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਰਖਵਾਲਾ ਵੇਖੇਗਾ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 13
येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दन: । तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृत: स्वयम् ॥ १३ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯਜ्ञ-ਫਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹਿਤ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
मनुरुवाच आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन । स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ॥ १४ ॥
ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਾਸੁਦਨ, ਹੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸੋ।
Verse 15
यदोक: सर्वभूतानां मही मग्ना महाम्भसि । अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਧਰਤੀ ਮਹਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੋ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਰਾਲੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੈ।
Verse 16
मैत्रेय उवाच परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् । कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम् ॥ १६ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 17
सृजतो मे क्षितिर्वार्भि:प्लाव्यमाना रसां गता । अथात्र किमनुष्ठेयमस्माभि: सर्गयोजितै: । यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे ॥ १७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਜਲ-ਪ੍ਰਲਯ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਵੇ।
Verse 18
इत्यभिध्यायतो नासाविवरात्सहसानघ । वराहतोको निरगादङ्गुष्ठपरिमाणक: ॥ १८ ॥
ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਵਿਦੁਰ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਨ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨਾਸਿਕਾ ਤੋਂ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਵਰਾਹ-ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 19
तस्याभिपश्यत: खस्थ: क्षणेन किल भारत । गजमात्र: प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ਜ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਉਹ ਵਰਾਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀ ਜਿੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਬੜਾ ਅਦਭੁਤ ਸੀ।
Verse 20
मरीचिप्रमुखैर्विप्रै: कुमारैर्मनुना सह । हृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा ॥ २० ॥
ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਕੁਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹर्षਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਤਰਕ ਕੀਤਾ।
Verse 21
किमेतत्सूकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् । अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनि:सृतम् ॥ २१ ॥
ਕੀ ਇਹ ਵਰਾਹ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤ੍ਵ ਹੈ? ਅਹੋ! ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ—ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਨੱਕ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ!
Verse 22
दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्र: क्षणाद्गण्डशिलासम: । अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मन: ॥ २२ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਦਿੱਸਿਆ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਕੀ ਇਹ ਯਜ੍ਞ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹੈ?
Verse 23
इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मण: सह सूनुभि: । भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभ: ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਉਠੇ।
Verse 24
ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जितेन ककुभ: प्रतिस्वनयता विभु: ॥ २४ ॥
ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਜ ਨਾਲ—ਜੋ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਗੂੰਜੀ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद- क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य । जनस्तप:सत्यनिवासिनस्ते त्रिभि: पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म ॥ २५ ॥
ਮਾਇਆਮਯ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਹ ਘਰਘਰਾਹਟ ਭਰੀ ਗੱਜ—ਜੋ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ—ਸੁਣ ਕੇ ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਦੇ ਮੁਨੀ ਤਿੰਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਮੰਤ੍ਰ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 26
तेषां सतां वेदवितानमूर्ति- र्ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् । विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश ॥ २६ ॥
ਉਹ ਸਤਭਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੇਦ-ਸਤੁਤੀਆਂ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਸਨ—ਵੇਦ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਸਮਝੀਆਂ; ਫਿਰ ਦੇਵ-ਹਿਤ ਲਈ ਮੁੜ ਗੱਜ ਕੇ, ਗਜੇਂਦਰ ਵਾਂਗ ਖੇਡ ਕਰਦਿਆਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 27
उत्क्षिप्तवाल: खचर: कठोर: सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् । खुराहताभ्र: सितदंष्ट्र ईक्षा- ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्र: ॥ २७ ॥
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡੇ; ਪੂੰਛ ਉੱਛਾਲ ਕੇ ਝਟਕੇ, ਕਠੋਰ ਰੋਮ ਕੰਬੇ, ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ; ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ ਚਮਕੇ ਅਤੇ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ—ਮਾਨੋ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ।
Verse 28
घ्राणेन पृथ्व्या: पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेश: स्वयमध्वराङ्ग: । करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्या- मुद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम् ॥ २८ ॥
ਉਹ ਆਪ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਤੀਤ; ਪਰ ਵਰਾਹ-ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਘ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਲੱਭਣ ਲੱਗੇ। ਭਿਆਨਕ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 29
स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग- विशीर्णकुक्षि: स्तनयन्नुदन्वान् । उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्त- श्चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ २९ ॥
ਵਜ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਵੇਗ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਕੇ ਵਰਾਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ; ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪੇਟ ਜਿਵੇਂ ਫਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਗੱਜਣ ਲੱਗਾ। ਲੰਬੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਆਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰੀਆਂ— “ਹੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੱਟੋ।”
Verse 30
खुरै: क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् । ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त ॥ ३० ॥
ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੇ ਆਪਣੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਰਾਹ ਪ੍ਰਭੂ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਾਂਗ ਪਈ ਧਰਤੀ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ—ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 31
स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स उत्थित: संरुरुचे रसाया: । तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्यु: ॥ ३१ ॥
ਵਰਾਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕੇ। ਫਿਰ ਗਦਾ ਨਾਲ ਝਪਟਦੇ ਦੈਤ ਉੱਤੇ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि । तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३२ ॥
ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਅਸਹਿਣਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੈਤ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹ ਨੇ ਖੇਡ ਹੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਦੈਤ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਜੀਭ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਗਜੇੰਦਰ ਜਾਮਨੀ ਮਿੱਟੀ ਖੋਦ ਕੇ ਲਾਲੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
तमालनीलं सितदन्तकोट्या क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग । प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकै- र्विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३३ ॥
ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਵੱਕਰੇ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਮਾਲ ਰੁੱਖ ਵਰਗਾ ਨੀਲ ਵਰਣ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਛਾਣ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਸਮੇਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 34
ऋषय ऊचु: जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नम: । यद्रोमगर्ेषु निलिल्युरद्धय- स्तस्मै नम: कारणसूकराय ते ॥ ३४ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਜਿਤ, ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ! ਤੇਰੀ ਜੈ ਜੈਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਤ੍ਰਈ-ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਦਾ ਹੈਂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਲੀਨ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਕਾਰਣਵਸ਼ ਸੂਕਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 35
रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् । छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम- स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रि षु चातुर्होत्रम् ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਦੇਵ! ਤੇਰਾ ਇਹ ਰੂਪ ਯੱਗ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤਰੀ ਆਦਿ ਛੰਦ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਘੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰ੍ਹੋਤ੍ਰ—ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 36
स्रक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयो- रिडोदरे चमसा: कर्णरन्ध्रे । प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਈਸ਼! ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਸ੍ਰਕਤੁੰਡ (ਹਵਿ ਲੈਣ ਦਾ ਪਾਤਰ) ਹੈ, ਤੇਰੀਆਂ ਨਾਸਿਕਾਂ ਸ੍ਰੁਵ (ਹੋਮ ਚਮਚੇ) ਹਨ, ਤੇਰੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਇਡਾ ਦਾ ਚਮਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਰੰਧਰ ਚਮਸ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਸ਼ਿਤ੍ਰ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਮ-ਗ੍ਰਹ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੇਰਾ ਚਬਾਉਣਾ ਹੀ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਹੈ।
Verse 37
दीक्षानुजन्मोपसद: शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्र: । जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतो: सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ ਹੀ ਦੀਖ਼ਿਆ ਅਤੇ ਉਪਸਦ ਆਦਿ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਗਲਾ/ਕੰਧਾ ਸ਼ਿਰੋਧਰ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਪ੍ਰਾਯਣੀਯ ਅਤੇ ਉਦਯਨੀਯ—ਦੀਖ਼ਿਆ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ—ਹਨ। ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਪ੍ਰਵਰਗ੍ਯ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਕ੍ਰਤੂ ਦਾ ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ ਹੈ; ਸਤਿਆਵਸਥ੍ਯ ਤੇਰੀਆਂ ਵੇਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੀ ਚਿਤਾਵਾਂ—ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਞ ਅਗਨੀਆਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ—ਹਨ।
Verse 38
सोमस्तु रेत: सवनान्यवस्थिति: संस्थाविभेदास्तव देव धातव: । सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि- स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धन: ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਦੇਵ! ਤੇਰਾ ਰੇਤ ਹੀ ਸੋਮ-ਯੱਗ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਤಃ ਸਵਨ ਦੀਆਂ ਕਰਮ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇਰੀ ਵਾਧਾ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਚਮੜੀ ਤੇ ਸਪਰਸ਼-ਅਨੁਭੂਤੀ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦੇ ਧਾਤੂ ਹਨ; ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੋੜ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸੰਸਥਾ-ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹੈਂ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝਦਾ ਹੈਂ।
Verse 39
नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता- द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने । वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित- ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नम: ॥ ३९ ॥
ਨਮੋ ਨਮਸਤੇ—ਤੂੰ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਯੱਗ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ, ਸਭ ਕਰਤੂਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਵੈਰਾਗ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਜੈ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਭਗਤੀ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।
Verse 40
दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता विराजते भूधर भू: सभूधरा । यथा वनान्नि:सरतो दता धृता मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४० ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਭੂਧਰ! ਤੇਰੀ ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਧਰਤੀ ਐਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਨਿਕਲੇ ਉਨਮੱਤ ਗਜੇਂਦਰ ਦੇ ਦੰਦ ਉੱਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਮਲਨੀ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ।
Verse 41
त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते । चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रम: ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਵੇਦ-ਤ੍ਰਈਮਯ ਤੇਰਾ ਇਹ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ, ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 42
संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता । विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधा: ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਪੁੰਨ ਯਜਮਾਨ ਅਰਣੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਾਤਾ-ਧਰਤੀ ਸਮੇਤ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 43
क: श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् । न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਗਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਸਮਯ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 44
विधुन्वता वेदमयं निजं वपु- र्जनस्तप:सत्यनिवासिनो वयम् । सटाशिखोद्धूतशिवाम्बुबिन्दुभि- र्विमृज्यमाना भृशमीश पाविता: ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਅਸੀਂ ਜਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਵੇਦਮਯ ਦੇਹ ਝਟਕਿਆ, ਤੁਹਾਡੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਛਿਟਕੇ ਸ਼ੁਭ ਜਲ-ਬੂੰਦਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 45
स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैषते य: कर्मणां पारमपारकर्मण: । यद्योगमायागुणयोगमोहितं विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम् ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੋਹਿਤ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਦਇਆ ਕਰ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 46
मैत्रेय उवाच इत्युपस्थीयमानोऽसौ मुनिभिर्ब्रह्मवादिभि: । सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥ ४६ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 47
स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेन: प्रजापति: । रसाया लीलयोन्नीतामप्सु न्यस्य ययौ हरि: ॥ ४७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ—ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ—ਨੇ ਲੀਲਾ ਕਰਕੇ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰਦਾ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
Verse 48
य एवमेतां हरिमेधसो हरे: । कथां सुभद्रां कथनीयमायिन: । शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति ॥ ४८ ॥
ਜੋ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ, ਵਰਣਨਯੋਗ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਜਨਾਰਦਨ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभि: । अनन्यदृष्टया भजतां गुहाशय: स्वयं विधत्ते स्वगतिं पर: पराम् ॥ ४९ ॥
ਜਦੋਂ ਸਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਦੁਲੱਭ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ-ਵਾਸੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 50
को नाम लोके पुरुषार्थसारवित् पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् । आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा- महो विरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५० ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਦਾ ਸਾਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਪੁਰਾਣ ਕਥਾ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਤਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਬੇਰੁਖ਼ਾ ਰਹੇ? ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ!
Frequently Asked Questions
The episode emphasizes that secondary creation (visarga) under Brahmā ultimately depends on the Supreme Lord. The startling emergence from Brahmā’s body signals divine sovereignty over cosmic administration: when the earth is lost and Brahmā reaches the limit of his capacity, Viṣṇu manifests and directs the outcome, illustrating poṣaṇa—protection that transcends the creator’s power.
The stuti maps sacrificial components onto Varāha’s limbs—skin as Vedic meters, hairs as kuśa, eyes as ghee, mouth and tongue as offering-plates—teaching that yajña is ultimately personal and culminates in Viṣṇu. This is a theological claim: the Lord is both the meaning of the Vedas and the recipient of sacrifice; ritual becomes fruitful only when it satisfies Him (Janārdana).
Hiraṇyākṣa is the demonic force opposing cosmic order, associated here with the submergence and destabilization of the earth. His slaying demonstrates that the Lord’s protection is not only restorative (lifting the earth) but also corrective (removing the obstructive adharma). The victory frames avatāra-kathā as both cosmological rescue and moral-theological restoration.
The text states that hearing and describing Varāha-kathā with a devotional attitude pleases the Lord situated in everyone’s heart. When He is pleased, nothing essential remains unachieved: devotion matures into the highest perfection, and other attainments are seen as secondary to loving service.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.