Sutra 29

Devanagari script

सांव्यवहारिकेषु वा प्रात्ययिकेष्वराजवाच्येषु भ्रेषोपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्टं वा मूल्यमपि न दद्युः ॥ कZ_०३.१२.२९ ॥

Transliteration

sāṃvyavahārikeṣu vā prātyayikeṣv arājavācyeṣu bhreṣopanipātābhyāṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vā mūlyam api na dadyuḥ

Translation

ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਜਾਂ ਪਰਸਪਰ ਭਰੋਸੇ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣ/ਰੱਖ ਕੇ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਆਫ਼ਤ ਕਾਰਨ ਨੁਕਸਾਨ/ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁੰਮ/ਨਸ਼ਟ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੱਕ ਵੀ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Word by Word

सांव्यवहारिकेषुin matters of litigation/transactions (judicial dealings)

वाor

प्रात्ययिकेषुin credit-based (trust-based) matters/claims

अराजवाच्येषुin matters not to be brought before the king (non-justiciable)

भ्रेषby mistake / due to error

उपनिपाताभ्याम्by accident / due to mishap

नष्टम्lost

विनष्टम्destroyed / perished

वाor

मूल्यम्the price/value (compensation)

अपिeven

नnot

दद्युःthey should give / should pay (here: should not pay)

Entities Mentioned

king’s court (rājavācya)

private transactors

FAQs

What liability rule is stated here?

For certain private, trust-based dealings not meant for royal adjudication, accidental loss/calamity does not create a duty to compensate the value.

What is the administrative intent?

To prevent state courts from imposing strict liability in informal/private arrangements and to conserve judicial attention for justiciable matters.