Sutra 2

Devanagari script

परचक्राटविकाभ्यां दुर्गराष्ट्रविलोपे वा प्रतिरोधकैर्वा ग्रामसार्थव्रजविलोपे चक्रयुक्तनाशे वा ग्राममध्याग्न्युदकाबाधे ज्वालावेगोपरुद्धे वा नावि निमग्नायां मुषितायां वा स्वयमुपरूढो नोपनिधिमभ्यावहेत् ॥ कZ_०३.१२.०२ ॥

Transliteration

paracakrāṭavikābhyāṃ durgarāṣṭravilope vā pratirodhakairvā grāmasārthavrajavilope cakrayuktanāśe vā grāmamadhyāgnyudakābādhe jvālāvegoparuddhe vā nāvi nimagnāyāṃ muṣitāyāṃ vā svayamuparūḍho nopanidhimabhyāvahet

Translation

ਜੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਫੌਜਾਂ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਕਰਕੇ; ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਕੇ; ਹਿੰਸਕ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਕਰਕੇ; ਪਿੰਡ, ਸਾਰਥ (ਕਾਰਵਾਂ) ਜਾਂ ਵ੍ਰਜ (ਪਸ਼ੂ-ਝੁੰਡ) ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਕੇ; ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਕੇ; ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਗ ਜਾਂ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਆਫ਼ਤ ਕਰਕੇ; ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵੇਗ ਨਾਲ ਰਾਹ ਰੁਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ; ਜਾਂ ਨੌਕਾ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਜਾਂ ਲੁੱਟੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ—ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਨਿਧਿ (ਸੌਂਪੀ ਹੋਈ ਜਮ੍ਹਾਂ) ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Word by Word

• परचक्र: enemy army
• Type: Noun
• Root: चक्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासपदम्)

• आटविकाभ्याम्: by/through forest-tribes (forest people/brigands)
• Type: Noun
• Root: आटविक
• Form: पुंलिङ्ग/स्त्रीलिङ्ग (प्रयोगे जनसमूहः), तृतीया, द्विवचन

• दुर्ग: fort
• Type: Noun
• Root: दुर्ग
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• राष्ट्र: kingdom/territory
• Type: Noun
• Root: राष्ट्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• विलोपे: in the event of loss/plunder
• Type: Noun
• Root: विलोप
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (लोके)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• प्रतिरोधकैः: by obstructors/blockers
• Type: Noun
• Root: प्रतिरोधक
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• ग्राम: village
• Type: Noun
• Root: ग्राम
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• सार्थ: caravan
• Type: Noun
• Root: सार्थ
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• व्रज: cattle-herd/drive
• Type: Noun
• Root: व्रज
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• विलोपे: in the event of plunder/loss
• Type: Noun
• Root: विलोप
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• चक्र: wheel
• Type: Noun
• Root: चक्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• युक्त: equipped/attached
• Type: Participle
• Root: युज्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (समासे), ‘युक्त’ = equipped/attached

• नाशे: in the event of destruction
• Type: Noun
• Root: नाश
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• ग्राम: village
• Type: Noun
• Root: ग्राम
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• मध्य: middle/within
• Type: Noun
• Root: मध्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• अग्नि: fire
• Type: Noun
• Root: अग्नि
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• उदक: water
• Type: Noun
• Root: उदक
• Form: नपुंसकलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• आबाधे: in the event of affliction/calamity
• Type: Noun
• Root: आबाध
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• ज्वाला: flame
• Type: Noun
• Root: ज्वाला
• Form: स्त्रीलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• वेग: force/impetus
• Type: Noun
• Root: वेग
• Form: पुंलिङ्ग, (समासे पूर्वपदम्)

• उपरुद्धे: when blocked/obstructed
• Type: Participle
• Root: उप-रुध्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (सप्तमी-स्थाने)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• नावि: in a boat/ship
• Type: Noun
• Root: नौ
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (नौ → नावि)

• निमग्नायाम्: when sunk
• Type: Participle
• Root: नि-मज्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• मुषितायाम्: when robbed
• Type: Participle
• Root: मुष्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• स्वयम्: personally/by oneself
• Type: Adverb
• Root: स्वयम्
• Form: अव्यय

• उपरूढः: having boarded/embarked
• Type: Participle
• Root: उप-रुह्
• Form: कृत्-प्रत्यय (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• न: not
• Type: Particle
• Root: न
• Form: निषेधार्थक-अव्यय

• उपनिधिम्: a deposit (property kept in trust)
• Type: Noun
• Root: उपनिधि
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अभ्यावहेत्: should not bring/produce (it)
• Type: Verb
• Root: अभि-आ-वह्
• Form: विधिलिङ्/आशीर्लिङ्? (प्रयोगे विधिनिषेधः), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘न … अभ्यावहेत्’ = should not bring/should not be made to produce

Entities Mentioned

• enemy forces
• forest tribes
• fort/territory
• village
• caravan
• boat

More Details

FAQs

What principle of governance does this sutra encode regarding private obligations during crises?

It limits liability when performance is prevented by large-scale, uncontrollable events (war, disaster, mass violence), preventing unjust punishment and preserving social stability.