Adhyaya 8
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into routines: registers, custody, disbursement, inspection, and punishments. Chapter 2.8 focuses on apahāra—misappropriation of royal property—especially through substitution, falsified entries, timing distortions, and measurement/price manipulation. Kautilya’s objective is not moral sermonizing but building an anti-leakage architecture: define recognizable fraud patterns, assign liability across the workflow (depositing, recording, receiving, paying, authorizing), and impose a high, standardized fine to make corruption irrational. The chapter’s placement is strategic: kośa is the metabolic organ of the saptāṅga; without secured inflows and protected stores, the army cannot be maintained, forts cannot be provisioned, and diplomacy cannot be funded. Hence, the text treats accounting controls, inventory integrity, and audit interrogation as instruments of conquest-capacity, not mere bookkeeping.
Sutras
Sutra 1
कोशपूर्वाः सर्वारम्भाः ॥ कZ_०२.८.०१ ॥
ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ (ਕੋਸ਼) ਯਕੀਨੀ/ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 2
तस्मात्पूर्वं कोशमवेक्षेत ॥ कZ_०२.८.०२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ (ਦੀ ਹਾਲਤ) ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 3
प्रचारसमृद्धिश्चरित्रानुग्रहश्चोरनिग्रहो युक्तप्रतिषेधः सस्यसम्पत्पण्यबाहुल्यमुपसर्गप्रमोक्षः परिहारक्षयो हिरण्योपायनमिति कोशवृद्धिः ॥ कZ_०२.८.०३ ॥
ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਵਾਧਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰਾਜਸਵ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਉਤਪਾਦਕ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ, ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਦਮਨ, ਯੋਗ/ਅਨੁਪਾਤਿਕ ਮਨਾਹੀ-ਨਿਯਮਨ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਵਪਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ, ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਛੂਟ/ਮਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨਾ/ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।
Sutra 4
प्रतिबन्धः प्रयोगो व्यवहारोऽवस्तारः परिहापणमुपभोगः परिवर्तनमपहारश्चेति कोशक्षयः ॥ कZ_०२.८.०४ ॥
ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਘਾਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰੋਕ/ਅਵਰੋਧ, ਖ਼ਰਚ/ਵੰਡ ਦਾ ਦੁਰੁਪਯੋਗ, ਬੇਕਾਇਦਾ ਵਪਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਮਿਆਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸੂਲੀ, ਨਾਜਾਇਜ਼ ਛੂਟ/ਮਾਫ਼ੀ, ਬਿਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਭੋਗ, ਬਦਲੀ/ਤਬਦੀਲੀ, ਅਤੇ ਗਬਨ/ਹੜਪ।
Sutra 5
सिद्धीनामसाधनमनवतारणमप्रवेशनं वा प्रतिबन्धः ॥ कZ_०२.८.०५ ॥
‘ਰੋਕ/ਅਵਰੋਧ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਜੋ ਦੇਯ ਹੈ ਉਹ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਦੇਯ ਹੈ ਉਹ ਜਮ੍ਹਾਂ/ਭੇਜਣਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਜੋ ਦੇਯ ਹੈ ਉਹ ਦਰਜ/ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਕਰਨਾ।
Sutra 6
तत्र दशबन्धो दण्डः ॥ कZ_०२.८.०६ ॥
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੰਡ (ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਕਮ ਦਾ) ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੈ।
Sutra 7
कोशद्रव्याणां वृद्धिप्रयोगाः प्रयोगः ॥ कZ_०२.८.०७ ॥
ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ‘ਵਾਧੇ ਦੇ ਉਪਾਅ’ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ/ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ‘ਪ੍ਰਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 8
पण्यव्यवहारो व्यवहारः ॥ कZ_०२.८.०८ ॥
ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ ਵਾਲਾ ਵਪਾਰ ‘ਵ੍ਯਵਹਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 9
तत्र फलद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.८.०९ ॥
ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲਾਭ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 10
सिद्धं कालमप्राप्तं करोत्यप्राप्तं प्राप्तं वेत्यवस्तारः ॥ कZ_०२.८.१० ॥
ਜੋ ਦੇਯ ਨੂੰ ‘ਹਾਲੇ ਦੇਯ ਨਹੀਂ’ ਮੰਨੇ (ਵਸੂਲੀ ਟਾਲੇ), ਜਾਂ ਜੋ ਹਾਲੇ ਦੇਯ ਨਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਯ ਮੰਨੇ (ਅਗਾਊਂ ਵਸੂਲੀ ਕਰੇ), ਉਹ ‘ਅਵਸਤਾਰ’ ਹੈ।
Sutra 11
तत्र पञ्चबन्धो दण्डः ॥ कZ_०२.८.११ ॥
ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਪੰਜ-ਗੁਣਾ ਬੰਧ/ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੈ।
Sutra 12
क्लृप्तम् (कॢप्तम्) आयं परिहापयति व्ययं वा विवर्धयतीति परिहापणम् ॥ कZ_०२.८.१२ ॥
‘ਪਰਿਹਾਪਣ’ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਿਰਧਾਰਤ/ਦੇਯ ਆਮਦਨ ਘਟਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਖਰਚ ਵਧਾ ਦੇਵੇ।
Sutra 13
तत्र हीनचतुर्गुणो दण्डः ॥ कZ_०२.८.१३ ॥
ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਚਾਰ ਗੁਣਾ (ਰਕਮ ਦਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਘਾਟ/ਦਰਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 14
स्वयमन्यैर्वा राजद्रव्याणामुपभोजनमुपभोगः ॥ कZ_०२.८.१४ ॥
‘ਉਪਭੋਗ’ (ਦੁਰੁਪਯੋਗ) ਰਾਜੀ ਮਾਲ ਦੀ ਖਪਤ/ਵਰਤੋਂ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਰਾਹੀਂ।
Sutra 15
तत्र रत्नोपभोगे घातः सारोपभोगे मध्यमः साहसदण्डः फल्गुकुप्योपभोगे तच्च तावच्च दण्डः ॥ कZ_०२.८.१५ ॥
ਇੱਥੇ—ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਲਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ; ਕੀਮਤੀ/ਅਤਿ-ਆਵਸ਼ਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਲਈ ਮੱਧਮ ਦਰਜੇ ਦਾ ‘ਸਾਹਸ’ ਦੰਡ; ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਆਮ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਲਈ ਉਸੇ ਰਕਮ/ਮੁੱਲ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਦੰਡ।
Sutra 16
राजद्रव्याणामन्यद्रव्येनादानं परिवर्तनम् ॥ कZ_०२.८.१६ ॥
‘ਪਰਿਵਰਤਨ’ ਉਹ ਹੈ—ਰਾਜੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਲੈਣਾ; ਅਰਥਾਤ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ/ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਨਾ।
Sutra 17
तदुपभोगेन व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.८.१७ ॥
ਇਸ ਦਾ (ਦੰਡ/ਵਿਹਾਰ) ‘ਉਪਭੋਗ’ (ਦੁਰਵਰਤੋਂ) ਲਈ ਦੱਸੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Sutra 18
सिद्धमायं न प्रवेशयति निबद्धं व्ययं न प्रयच्छति प्राप्तां नीवीं विप्रतिजानीत इत्यपहारः ॥ कZ_०२.८.१८ ॥
ਵਸੂਲ/ਸਿੱਧ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਦਰਜ/ਮਨਜ਼ੂਰ ਖਰਚਾ ਅਦਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਮਿਲੀ ਅਗਾਊਂ/ਕੰਮ-ਨਿਧੀ (ਨੀਵੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ—ਇਹ ‘ਅਪਹਾਰ’ (ਗਬਨ) ਹੈ।
Sutra 19
तत्र द्वादशगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.८.१९ ॥
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਰਕਮ ਦਾ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 20
तेषां हरणोपायाश्चत्वारिंशत् ॥ कZ_०२.८.२० ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੜਪਣ/ਗਬਨ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਚਾਲੀ ਹਨ।
Sutra 21
निर्वर्तनविषमः पिण्डविषमः वर्णविषमः अर्घविषमः मानविषमः मापनविषमः भाजनविषमः इति हरणोपायाः ॥ कZ_०२.८.२१f ॥
ਇਹ ਗ਼ਬਨ/ਅਪਹਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ— ਨਿਰਵਰਤਨ (ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ/ਟਰਨਓਵਰ) ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ; ਪਿੰਡ (ਥੋਕ ਲਾਟ) ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ; ਵਰਣ (ਗ੍ਰੇਡ/ਵਰਗੀਕਰਨ) ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ; ਅਰਘ (ਮੁੱਲਾਂਕਣ) ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ; ਮਾਨ (ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ) ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ; ਮਾਪਨ (ਮਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ; ਅਤੇ ਭਾਜਨ (ਪਾਤਰ/ਬਰਤਨ) ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ।
Sutra 22
तत्रोपयुक्तनिधायकनिबन्धकप्रतिग्राहकदायकदापकमन्त्रिवैयावृत्यकरानेकैकशोऽनुयुञ्जीत ॥ कZ_०२.८.२२ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ—ਵਰਤੋਂਕਾਰ/ਭੋਗੀ, ਨਿਧੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ/ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਦਾਇਗੀ/ਵੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਗਰਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰੇ।
Sutra 23
मिथ्यावादे चैषां युक्तसमो दण्डः ॥ कZ_०२.८.२३ ॥
ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਲੋਕ ਝੂਠ ਬੋਲਣ, ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸ਼ਪੂਰਣ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ।
Sutra 24
प्रचारे चावघोषयेत् अमुना प्रकृतेनोपहताः प्रज्ञापयन्तु इति ॥ कZ_०२.८.२४ ॥
ਅਤੇ ਦੌਰੇ/ਜਾਂਚ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਰਵਜਨਕ ਐਲਾਨ ਕਰੇ: ‘ਇਸ ਅਧਿਕਾਰੀ/ਏਜੰਟ ਵੱਲੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ।’
Sutra 25
प्रज्ञापयतो यथोपघातं दापयेत् ॥ कZ_०२.८.२५ ॥
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ/ਹਰਜਾਨਾ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 26
अनेकेषु चाभियोगेष्वपव्ययमानः सकृदेव परोक्तः सर्वं भजेत ॥ कZ_०२.८.२६ ॥
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਈ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ, ਜੇ ਦੋਸ਼ੀ ਟਾਲਮਟੋਲ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਸੰਗਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ) ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਏ।
Sutra 27
वैषम्ये सर्वत्रानुयोगं दद्यात् ॥ कZ_०२.८.२७ ॥
ਜਿੱਥੇ ਬਿਆਨਾਂ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ/ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹਰ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਅਗਲੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 28
महत्यर्थापहारे चाल्पेनापि सिद्धः सर्वं भजेत ॥ कZ_०२.८.२८ ॥
ਵੱਡੀ ਰਕਮ/ਮਾਲ ਦੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਰਾਮਦਗੀ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇ।
Sutra 29
कृतप्रतिघातावस्थः सूचको निष्पन्नार्थः षष्ठमंशं लभेत द्वादशमंशं भृतकः ॥ कZ_०२.८.२९ ॥
ਜਿਸ ਸੂਚਕ ਨੇ ਰੁਕਾਵਟ/ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮਕਸਦ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇ; ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਤਕ (ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਸਹਾਇਕ) ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ।
Sutra 30
प्रभूताभियोगादल्पनिष्पत्तौ निष्पन्नस्यांशं लभेत ॥ कZ_०२.८.३० ॥
ਜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਜਿੰਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 31
अनिष्पन्ने शारीरं हैरण्यं वा दण्डं लभेत न चानुग्राह्यः ॥ कZ_०२.८.३१ ॥
ਜੇ ਮਾਮਲਾ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋਵੇ (ਅਰਥਾਤ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲੇ), ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਲੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਰਿਆਇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
Sutra 32
अभियुक्तोपजापात्तु सूचको वधमाप्नुयात् ॥ कZ_०२.८.३२च्द् ॥
ਪਰ ਜੇ ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟ/ਰਿਸ਼ਵਤ (ਉਪਜਾਪ) ਨਾਲ ਸੂਚਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸੂਚਕ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇਗੀ।
Frequently Asked Questions
Leakage-proof custody and disbursement preserves kośa, enabling regular wages, provisioning, and public works; it also deters predation by officials, stabilizing trust and ensuring the state can fund defense and relief without fiscal shock.
For apahāra as defined here (e.g., not entering realized revenue, withholding authorized expenditure, denying received nīvī, substitution and related frauds), the fine is twelvefold (dvādaśaguṇa daṇḍa), with restitution ordered according to the measured loss (yathopaghātaṃ dāpayet) and equal/appropriate punishment for false testimony (mithyāvāde yuktasamo daṇḍaḥ).