Adhyaya 35
This chapter operationalizes the Vijigīṣu’s power by making the Janapada legible: land, people, production, and movement are converted into auditable counts. Kautilya assigns the Samāhartṛ the strategic task of knowing the countryside not by occasional inspection but by a permanent mesh of local officers (Gopa, Sthānika, Pradeṣṭāra) and disguised informants embedded in everyday roles. The state first binds a clear schedule of obligations—grain, cattle, gold, commodities, corvée and compensations—then maps village and field boundaries, enumerates cultivated/uncultivated tracts and public sites, and calculates taxable vs. non-taxable holdings. It further profiles households by labor capacity, conduct, livelihood, and expenditure, and tracks arrivals/departures and suspicious persons. Parallelly, trade in local and foreign goods is measured and priced; officials’ purity/impurity (integrity) is tested; and routes/liminal spaces are watched for thieves and enemy agents. The placement is decisive: without quantified territory, Kośa cannot be filled, Daṇḍa cannot be targeted, and conquest cannot be sustained.
Sutras
Sutra 1
धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रतिकरमिदमेतावदिति निबन्धयेत् ॥ कZ_०२.३५.०१ ॥
ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੂਚੀ/ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰੇ—‘ਅਨਾਜ, ਪਸ਼ੂ, ਹਿਰਣ੍ਯ/ਨਕਦ, ਵਸਤੂਆਂ, ਅਤੇ ਬੇਗਾਰ/ਸੇਵਾ (ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਆਵਜ਼ਾ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਬਕਾਇਆ ਹੈ।’
Sutra 2
तत्प्रदिष्टः पञ्चग्रामीं दशग्रामीं वा गोपश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३५.०२ ॥
ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਪ ਪੰਜ ਜਾਂ ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਇਕਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਰੱਖੇ।
Sutra 3
सीमावरोधेन ग्रामाग्रं कृष्टाकृष्टस्थलकेदारारामषण्डवाटवनवास्तुचैत्यदेवगृहसेतुबन्धश्मशानसत्त्रप्रपापुण्यस्थानविवीतपथिसङ्ख्यानेन क्षेत्राग्रम् तेन सीम्नां क्षेत्राणां च करदाकरदसङ्ख्यानेन ॥ कZ_०२.३५.०३ ॥
ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਕੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਹੱਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਾਸ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ—ਖੇਤ, ਸਿੰਚਿਤ ਟੁਕੜੇ, ਬਾਗ, ਉਪਵਨ, ਵਾੜੀਆਂ/ਉਦਿਆਨ, ਜੰਗਲ, ਘਰ-ਥਾਂ, ਚੈਤ੍ਯ, ਦੇਵਗ੍ਰਿਹ/ਮੰਦਰ, ਬੰਧ/ਪੁਲ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਸੱਤਰ (ਦਾਨਸ਼ਾਲਾ), ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ/ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਭੂਮੀ-ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਅੰਦਰ ਕਰਯੋਗ ਅਤੇ ਕਰ-ਮੁਕਤ ਧਾਰਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ/ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਕਰੇ।
Sutra 4
तेषु चैतावच्चातुर्वार्ण्यमेतावन्तः कर्षकगोरक्षकवैदेहककारुकर्मकरदासाश्च एतावच्च द्विपदचतुष्पदमिदं चैषु हिरण्यल्विष्टिशुल्कदण्डं समुत्तिष्ठतीति ॥ कZ_०२.३५.०४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰੇ—‘ਇੰਨੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਦੇ ਹਨ; ਇੰਨੇ ਕਿਸਾਨ, ਗੋਰੱਖਕ, ਵੈਦੇਹਕ (ਵਪਾਰੀ), ਕਾਰੂ (ਕਾਰੀਗਰ), ਕਰਮਕਰ (ਮਜ਼ਦੂਰ) ਅਤੇ ਦਾਸ ਹਨ; ਇੰਨੇ ਦੋਪੈਰਿਆਂ ਅਤੇ ਚੌਪੈਰਿਆਂ ਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਨਕਦੀ ਰਾਜਸਵ, ਬੇਗਾਰ/ਸੇਵਾ, ਸ਼ੁਲਕ/ਚੁੰਗੀ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।’
Sutra 5
कुलानां च स्त्रीपुरुषाणां बालवृद्धकर्मचरित्राजीवव्ययपरिमाणं विद्यात् ॥ कZ_०२.३५.०५ ॥
ਉਹ ਕੁਲਾਂ/ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਔਰਤਾਂ-ਮਰਦਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ-ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਖਰਚ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਜਾਣੇ।
Sutra 6
एवं च जनपदचतुर्भागं स्थानिकश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३५.०६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਕ ਜਨਪਦ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖੇ।
Sutra 7
गोपस्थानिकस्थानेषु प्रदेष्टारः कार्यकरणं बलिप्रग्रहं च कुर्युः ॥ कZ_०२.३५.०७ ॥
ਗੋਪ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਟ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਲੀ (ਕਰ/ਖ਼ਿਰਾਜ/ਦੇਯ) ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ।
Sutra 8
समाहर्तृप्रदिष्टाश्च गृहपतिकव्यञ्जना येषु ग्रामेषु प्रणिहितास्तेषां ग्रामाणां क्षेत्रगृहकुलाग्रं विद्युः मानसंजाताभ्यां क्षेत्राणि भोगपरिहाराभ्यां गृहाणि वर्णकर्मभ्यां कुलानि च ॥ कZ_०२.३५.०८ ॥
ਸਮਾਹਰਤ੍ਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰਪਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਏਜੰਟ ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲਾਂ/ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ—ਖੇਤ ਮਾਪ ਅਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨਾਲ, ਘਰ ਵਸੋਬਸ/ਭੋਗ ਅਤੇ ਛੂਟ/ਪਰਿਹਾਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੁਲ ਵਰਣ ਅਤੇ ਕਰਮ/ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ।
Sutra 9
तेषां जङ्घाग्रमायव्ययौ च विद्युः ॥ कZ_०२.३५.०९ ॥
ਉਹ (ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ) ਕੰਮਯੋਗ/ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ ਵੀ ਜਾਣਣ।
Sutra 10
प्रस्थितागतानां च प्रवासावासकारणमनर्थ्यानां च स्त्रीपुरुषाणां चारप्रचारं च विद्युः ॥ कZ_०२.३५.१० ॥
ਉਹ ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਆਮਦ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਜਾਂ ਰਹਾਇਸ਼ ਲਈ—ਜਾਣਣ, ਅਤੇ ਸ਼ੱਕੀ/ਅਨਰਥਯ ਔਰਤਾਂ-ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵੀ ਟਰੈਕ ਕਰਨ।
Sutra 11
एवं वैदेहकव्यञ्जनाः स्वभूमिजानां राजपण्यानां खनिसेतुवनकर्मान्तक्षेत्रजानां प्रमाणमर्घं च विद्युः ॥ कZ_०२.३५.११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਦੇਹਕ (ਬਾਜ਼ਾਰ/ਵਪਾਰ) ਏਜੰਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਰਾਜਕੀ ਵਸਤੂਆਂ—ਖਾਣਾਂ, ਸਿੰਚਾਈ ਕੰਮਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਰਾਜ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ—ਦੀਆਂ ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਅਤੇ ਵਾਜਬ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 12
परभूमिजातानां वारिस्थलपथोपयातानां सारफल्गुपुण्यानां कर्मसु च शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्मतरदेयभागभक्तपण्यागारप्रमाणं विद्युः ॥ कZ_०२.३५.१२ ॥
ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਲ-ਮਾਰਗ, ਥਲ-ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲ ਬਾਰੇ ਕਿਹੜਾ ਮਾਲ ਉੱਤਮ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਘਟੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਲਕ, ਮਾਰਗ-ਕਰ/ਸੜਕ-ਸ਼ੁਲਕ, ਪਾਰਗਮਨ/ਫੈਰੀ-ਸ਼ੁਲਕ, ਗੁਲਮ (ਚੌਕੀ/ਗੈਰਿਸਨ) ਲੇਵੀ, ਤਰ-ਦੇਯ (ਘਾਟ/ਉਤਾਰ) ਫੀਸ, ਭਾਗ (ਹਿੱਸਾ), ਭਕਤ (ਰਾਸ਼ਨ), ਅਤੇ ਗੋਦਾਮਾਂ ਤੇ ਮਾਲ ਦੇ ਮਾਪ-ਮਿਆਰ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਹ ਜਾਣਨ।
Sutra 13
एवं समाहर्तृप्रदिष्टास्तापसव्यञ्जनाः कर्षकगोरक्षकवैदेहकानामध्यक्षाणां च शौचाशौचं विद्युः ॥ कZ_०२.३५.१३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਹਰਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਤਪੱਸਵੀ-ਵੇਸ਼ਧਾਰੀ ਗੁਪਤਚਰ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਗੋਰੱਖਕਾਂ (ਪਸ਼ੂਪਾਲਕਾਂ) ਅਤੇ ਵੈਦੇਹਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਖਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੌਚ ਜਾਂ ਅਸ਼ੌਚ (ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਜਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ) ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ।
Sutra 14
पुराण चोरव्यञ्जनाश्चान्तेवासिनश्चैत्यचतुष्पथशून्यपदोदपाननदीनिपानतीर्थायतनाश्रमारण्यशैलवनगहनेषु स्तेनामित्रप्रवीरपुरुषाणां च प्रवेशनस्थानगमनप्रयोजनान्युपलभेरन् ॥ कZ_०२.३५.१४ ॥
ਪੁਰਾਣੇ ਚੋਰ-ਵੇਸ਼ਧਾਰੀ ਗੁਪਤਚਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਵਾਸੀ (ਨਿਵਾਸੀ ਸ਼ਿਸ਼/ਸਹਾਇਕ) ਚੈਤ੍ਯ, ਚੌਰਾਹੇ, ਸੁੰਨੇ ਪਿੰਡ, ਕੂਏਂ, ਦਰਿਆ, ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ, ਘਾਟ/ਤੀਰਥ, ਮੰਦਰ, ਆਸ਼ਰਮ, ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਘਣੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਵੀਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ (ਏਜੰਟਾਂ) ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਥਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਮਕਸਦਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ।
Sutra 15
चिन्तयेयुश्च संस्थास्ताः संस्थाश्चान्याः स्वयोनयः ॥ कZ_०२.३५.१५च्द् ॥
ਅਤੇ ਉਹ ਸਥਾਪਿਤ ਗੁਪਤਚਰ ‘ਸੰਸਥਾਵਾਂ’ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਚਾਰ/ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ—ਸਵਯੋਨੀ (ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣੀਆਂ) ਇਕਾਈਆਂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ।
Frequently Asked Questions
Predictable and proportionate extraction (tax/corvée) based on real capacity; reduced theft and hostile infiltration; improved planning for public works and provisioning—stabilizing livelihoods while strengthening state solvency.
This chapter implies enforcement through audit and exposure: concealment of fields/households, falsified counts, bribery, or collusion by local officers triggers punitive action under general Arthashastra standards—fines, dismissal, confiscation, and proportionate corporal penalties where fraud or security harm is proven.