समाहर्तृप्रदिष्टाश्च गृहपतिकव्यञ्जना येषु ग्रामेषु प्रणिहितास्तेषां ग्रामाणां क्षेत्रगृहकुलाग्रं विद्युः मानसंजाताभ्यां क्षेत्राणि भोगपरिहाराभ्यां गृहाणि वर्णकर्मभ्यां कुलानि च ॥ कZ_०२.३५.०८ ॥
samāhartṛpradiṣṭāś ca gṛhapatika-vyañjanā yeṣu grāmeṣu praṇihitās teṣāṃ grāmāṇāṃ kṣetra-gṛha-kulāgraṃ vidyuḥ; māna-saṃjātābhyāṃ kṣetrāṇi, bhoga-parihārābhyāṃ gṛhāṇi, varṇa-karmabhyāṃ kulāni ca
ਸਮਾਹਰਤ੍ਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰਪਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਏਜੰਟ ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲਾਂ/ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ—ਖੇਤ ਮਾਪ ਅਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨਾਲ, ਘਰ ਵਸੋਬਸ/ਭੋਗ ਅਤੇ ਛੂਟ/ਪਰਿਹਾਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੁਲ ਵਰਣ ਅਤੇ ਕਰਮ/ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ।
Area alone can be manipulated; yield cross-validates productivity and helps detect underreporting, crop concealment, or fraudulent classification.
Occupancy/use reveals real economic status, while exemptions/remissions are common leakage points; pairing them enables audit of privilege claims.