Adhyaya 30
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting Artha into administrable routines: measurement, classification, inventories, and accountable officers. Chapter 2.30, in this frame, treats the cavalry establishment as a supply-chain and readiness problem. It prescribes (i) biometric/physical standards (e.g., girth measures), (ii) calibrated feeding and medicinal supplementation (grain, pulses, salt, meat-broth, curd, alkalies, beer/milk), (iii) workload-based allowances for long-route fatigue, and (iv) a taxonomy of horses and related animals for appropriate deployment (war-suitable vs non-suitable; grades by provenance). The pragmatic objective is to keep the state’s mobile striking arm continuously serviceable while minimizing fiscal leakage: every ration has a norm, every animal a category, every category a proper task. This strengthens the saptāṅga limb ‘Daṇḍa/Bala (Army)’ while indirectly protecting ‘Kośa (Treasury)’ through controlled expenditure and reduced replacement-losses.
Sutras
Sutra 2
अप्रशस्तन्यङ्गव्याधितांश्चावेदयेत् ॥ कZ_०२.३०.०२ ॥
ਉਹ (ਅਸ਼ਵਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼) ਅਣਉਚਿਤ, ਅੰਗ-ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੇ।
Sutra 3
कोशकोष्ठागाराभ्यां च गृहीत्वा मासलाभमश्ववाहश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३०.०३ ॥
ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਘਰ ਤੋਂ (ਸਾਮਾਨ/ਧਨ) ਲੈ ਕੇ ਅਸ਼ਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਸ਼ਵਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਮਾਈ (ਬਕਾਇਆ) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰੇ।
Sutra 4
अश्वविभवेनायतामश्वायामद्विगुणविस्तारां चतुर्द्वारोपावर्तनमध्यां सप्रग्रीवां प्रद्वारासनफलकयुक्तानां वानरमयूरपृषतनकुलचकोरशुकसारिकाकीर्णां शालां निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३०.०४ ॥
ਅਸ਼ਵ-ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਵਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਹਾਲ ਬਣਾਏ—ਲੰਬਾਈ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ, ਚੌੜਾਈ ਘੋੜੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਦੋਗੁਣੀ; ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੜਨ ਲਈ ਥਾਂ; ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਭਾਗ (ਪ੍ਰਗ੍ਰੀਵ), ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਫਲਕ; ਅਤੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ, ਮੋਰ, ਚਿੱਟੇ-ਧੱਬੇ ਵਾਲੇ ਹਿਰਨ, ਨਕੁਲ, ਚਕੋਰ, ਤੋਤੇ ਅਤੇ ਮੈਨਾ ਆਦਿ ਦੀ (ਨਿਯੰਤਰਿਤ) ਮੌਜੂਦਗੀ/ਸਜਾਵਟ ਹੋਵੇ।
Sutra 5
अश्वायामचतुरश्रश्लक्ष्णफलकास्तारं सखादनकोष्ठकं समूत्रपुरीषोत्सर्गमेकैकशः प्रान्मुखमुदन्मुखं वा स्थानं निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३०.०५ ॥
ਉਹ ਹਰ ਘੋੜੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ/ਸਟਾਲ ਬਣਾਵੇ—ਘੋੜੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਚੌਰਸ ਜਗ੍ਹਾ, ਚਿਕਣੀਆਂ ਫਲਕਾਂ ਦੀ ਫਰਸ਼; ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਦਾ ਖਾਨਾ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਗੋਬਰ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ; ਅਤੇ ਸਟਾਲ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਹੋਣ।
Sutra 6
शालावशेन वा दिग्विभागं कल्पयेत् ॥ कZ_०२.३०.०६ ॥
ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਵੰਡ (ਅਭਿਮੁਖਤਾ/ਵਿਨ್ಯಾಸ) ਤੈਅ ਕਰੇ।
Sutra 7
वडवावृषकिशोराणामेकान्तेषु ॥ कZ_०२.३०.०७ ॥
ਘੋੜੀਆਂ, ਨਰ ਘੋੜੇ (ਵ੍ਰਿਸ਼/ਸਟਾਲਿਅਨ), ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਘੋੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਕਾਂਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ।
Sutra 8
वडवायाः प्रजतायास्त्रिरात्रं घृतप्रस्थः पानम् ॥ कZ_०२.३०.०८ ॥
ਬੱਚਾ ਜਣੀ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਪੀਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘਿਉ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 9
अत ऊर्ध्वं सक्तुप्रस्थः स्नेहभैषज्यप्रतिपानं दशरात्रम् ॥ कZ_०२.३०.०९ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਸੱਤੂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਕਣੀਆਂ (ਤੇਲੀਆ) ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿਲਾਈਆਂ ਜਾਣ।
Sutra 10
ततः पुलाको यवसमार्तवश्चाहारः ॥ कZ_०२.३०.१० ॥
ਫਿਰ ਖੁਰਾਕ ਪੁਲਾਕ (ਪਕਿਆ ਅਨਾਜ) ਅਤੇ ਚਾਰਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 11
दशरात्रादूर्ध्वं किशोरस्य घृतचतुर्भागः सक्तुकुडुबः क्षीरप्रस्थश्चाहार आषण्मासात् ॥ कZ_०२.३०.११ ॥
ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੌਜਵਾਨ ਘੋੜੇ ਲਈ ਖੁਰਾਕ: ਘਿਉ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ, ਸੱਤੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਡੁਬ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ—ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ।
Sutra 12
ततः परं मासोत्तरमर्धवृद्धिर्यवप्रस्थ आत्रिवर्षात्द्रोण आचतुर्वर्षात् ॥ कZ_०२.३०.१२ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਵਾਧੂ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਭੱਤਾ ਅੱਧ-ਇਕਾਈ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੌ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ ਤੱਕ।
Sutra 13
अत ऊर्ध्वं चतुर्वर्षः पञ्चवर्षो वा कर्मण्यः पूर्णप्रमाणः ॥ कZ_०२.३०.१३ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ—ਜਾਂ ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ—ਸੇਵਾ/ਕੰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਿਆਰ (ਪੂਰੀ ਦਰ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 14
द्वात्रिंशदङ्गुलं मुखमुत्तमाश्वस्य पञ्चमुखान्यायामो विंशत्यङ्गुला जङ्घा चतुर्जङ्घ उत्सेधः ॥ कZ_०२.३०.१४ ॥
ਉੱਤਮ ਦਰਜੇ ਦੇ ਘੋੜੇ ਲਈ: ਮੁਖ (ਸਿਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ) 32 ਅੰਗੁਲ; ਦੇਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੰਜ ‘ਮੁਖ’; ਜੰਘਾ (ਹੇਠਲਾ ਪੈਰ) 20 ਅੰਗੁਲ; ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਚਾਰ ਜੰਘਾਂ।
Sutra 15
त्र्यङ्गुलावरं मध्यमावरयोः ॥ कZ_०२.३०.१५ ॥
ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ (ਉੱਤਮ ਨਿਰਧਾਰਣ ਤੋਂ) ਮਿਆਰ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 16
शताङ्गुलः परिणाहः ॥ कZ_०२.३०.१६ ॥
ਪਰਿਣਾਹ (ਘੇਰਾ/ਪਰਿਧੀ) 100 ਅੰਗੁਲ ਹੈ।
Sutra 17
पञ्चभागावरो मध्यमावरयोः ॥ कZ_०२.३०.१७ ॥
ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ ਇਹ (ਉੱਤਮ ਮਿਆਰ ਤੋਂ) ਇੱਕ-ਪੰਜਵਾਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 18
उत्तमाश्वस्य द्विद्रोणं शालिव्रीहियवप्रियङ्गूणामर्धशुष्कमर्धसिद्धं वा मुद्गमाषाणां वा पुलाकः स्नेहप्रस्थश्च पञ्चपलं लवणस्य मांसं पञ्चाशत्पलिकं रसस्याढकं द्विगुणं वा दध्नः पिण्डक्लेदनार्थं क्षारपञ्चपलिकः सुरायाः प्रस्थः पयसो वा द्विगुणः प्रतिपानम् ॥ कZ_०२.३०.१८ ॥
ਉੱਤਮ ਦਰਜੇ ਦੇ ਘੋੜੇ ਲਈ—ਸ਼ਾਲੀ/ਵ੍ਰੀਹਿ/ਜੌ/ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਦਾ ਦੋ ਦ੍ਰੋਣ, ਅੱਧਾ ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਪੱਕਿਆ; ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਮੁਦਗ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ ਦਾ ਪੁਲਾਕ (ਦਲੀਆ/ਖਿਚੜੀ)। ਨਾਲੇ: ਘਿਉ/ਤੇਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ; ਨਮਕ ਪੰਜ ਪਲ; ਮਾਸ ਪੰਜਾਹ ਪਲ; ਰਸ/ਸ਼ੋਰਬਾ ਇੱਕ ਆਢਕ; ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਦੋਗੁਣਾ। ਦਾਣੇ-ਗੋਲੇ ਭਿੱਜਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ਾਰ ਪੰਜ ਪਲ। ਪੀਣ ਲਈ ਸੁਰਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਦੋਗੁਣਾ।
Sutra 19
दीर्घपथभारक्लान्तानां च खादनार्थं स्नेहप्रस्थोऽनुवासनं कुडुबो नस्यकर्मणः यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणः षडरत्निपरिक्षेपः पुञ्जीलग्रहो वा ॥ कZ_०२.३०.१९ ॥
ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ (ਪਸ਼ੂਆਂ) ਲਈ—ਖਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਘਿਉ/ਤੇਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ; ਅਨੁਵਾਸਨ (ਤੇਲ-ਬਸਤੀ) ਇਲਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁਡੁਬ; ਨਸ੍ਯਕਰਮ (ਨੱਕ ਦਾ ਇਲਾਜ) ਲਈ। ਹਰਾ ਚਾਰਾ (ਯਵਸ) ਅੱਧ ਭਾਰ, ਅਤੇ ਘਾਹ ਉਸ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ। ਇਕੱਠ/ਭੰਡਾਰ ਛੇ ਅਰਤਨੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ‘ਪੁੰਜੀਲ’ (ਗੱਠੇ/ਢੇਰ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 20
पादावरमेतन्मध्यमावरयोः ॥ कZ_०२.३०.२० ॥
ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ (ਇੱਕ ਚਤੁਰਥਾਂਸ਼) ਨਾਲ ਘਟਾਈ ਜਾਵੇ।
Sutra 21
उत्तमसमो रथ्यो वृषश्च मध्यमः ॥ कZ_०२.३०.२१ ॥
ਰਥ੍ਯ (ਰਥ ਦਾ ਘੋੜਾ) ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਬੈਲ) ਮੱਧਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Sutra 22
मध्यमसमश्चावरः ॥ कZ_०२.३०.२२ ॥
(ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ) ਬਾਕੀ ਦਰਜੇ ਹਨ—ਮੱਧਮ, ਸਮ (ਔਸਤ) ਅਤੇ ਅਵਰ (ਨਿਮ্ন)।
Sutra 23
पादहीनं वडवानां पारशमानां च ॥ कZ_०२.३०.२३ ॥
ਘੋੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਮ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਪੈਰਾਂ/ਖੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਮੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 24
अतोऽर्धं किशोराणां च ॥ कZ_०२.३०.२४ ॥
ਉਸੇ ਮਿਆਰੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ਼ੋਰ/ਨੌਜਵਾਨ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅੱਧੀ (ਕੀਮਤ) ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 25
इति विधायोगः ॥ कZ_०२.३०.२५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਧੀ/ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
Sutra 26
विधापाचकसूत्रग्राहकचिकित्सकाः प्रतिस्वादभाजः ॥ कZ_०२.३०.२६ ॥
ਰਾਸ਼ਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ (ਡੋਰੀ/ਗਿਣਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਕ—ਇਹ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਵਾਦ’ (ਚੱਖਣ/ਗੁਣਵੱਤਾ-ਜਾਂਚ) ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।
Sutra 27
युद्धव्याधिजराकर्मक्षीणाः पिण्डगोचरिकाः स्युः ॥ कZ_०२.३०.२७ ॥
ਜੰਗ, ਬਿਮਾਰੀ, ਬੁਢਾਪੇ ਜਾਂ ਕੰਮ ਨਾਲ ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੇ-ਰਾਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚਰਣ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 28
असमरप्रयोग्याः पौरजानपदानामर्थेन वृषा वडवास्वायोज्याः ॥ कZ_०२.३०.२८ ॥
ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਜੰਗੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਨ ਨਾਲ ਘੋੜੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਨਕ (ਸਟਡ) ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 29
प्रयोग्यानामुत्तमाः काम्बोजसैन्धवारट्टवनायुजाः मध्यमा बाह्लीकपापेयकसौवीरकतैतलाः शेषाः प्रत्यवराः ॥ कZ_०२.३०.२९ ॥
ਸੇਵਾਯੋਗ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ—ਕਾਂਬੋਜ, ਸੈੰਧਵ, ਰਾਟ્ટ ਅਤੇ ਵਨਾਯੁਜ; ਦਰਮਿਆਨੇ—ਬਾਹਲੀਕ, ਪਾਪੇਯਕ, ਸੌਵੀਰਕ ਅਤੇ ਤੈਤਲ; ਬਾਕੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹਨ।
Sutra 30
तेषां तीष्क्णभद्रमन्दवशेन साम्नाह्यमौपवाह्यकं वा कर्म प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.३०.३० ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ/ਜੋਸ਼ੀਲੇ, ਭਲੇ/ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਮੰਦ/ਧੀਮੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਜ਼-ਬੰਧ (ਸਾਮ੍ਨਾਹ੍ਯ) ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਜਾਂ ਢੋਆਈ/ਆਵਾਜਾਈ (ਔਪਵਾਹ੍ਯਕ) ਦਾ ਕੰਮ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 31
चतुरश्रं कर्माश्वस्य साम्नाह्यम् ॥ कZ_०२.३०.३१ ॥
ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਲਈ ‘ਸਾਮ੍ਨਾਹ੍ਯ’ (ਸਾਜ਼-ਬੰਧ ਸੇਵਾ) ਚਾਰ-ਪਾਸੀਂ/ਚਤੁਰਭੁਜ ਕੰਮ-ਵਿਉਂਤ ਹੈ।
Sutra 32
वल्गनो नीचैर्गतो लङ्घनो घोरणो नारोष्ट्रश्चाउपवाह्याः ॥ कZ_०२.३०.३२ ॥
ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ (ਮੁੱਖ) ਸਵਾਰੀ-ਗਤੀਆਂ ਹਨ—ਵਲ੍ਗਨ, ਨੀਚੈਰਗਤ, ਲੰਘਨ, ਘੋਰਣ ਅਤੇ ਨਾਰੋਸ਼ਟ੍ਰ—ਜੋ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Sutra 33
तत्राउपवेणुको वर्धमानको यमक आलीढप्लुतः पृथुगस्त्रिकचाली च वल्गनः ॥ कZ_०२.३०.३३ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਲਗਨ ਗਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ—ਔਪਵੇਣੁਕ, ਵਰਧਮਾਨਕ, ਯਮਕ, ਆਲੀਢਪਲੁਤ ਅਤੇ ਪૃਥੁਗਸਤ੍ਰਿਕਚਾਲੀ।
Sutra 34
स एव शिरःकर्णविशुद्धो नीचैर्गतः षोडशमार्गो वा ॥ कZ_०२.३०.३४ ॥
ਉਹੀ (ਨਿਯਤ ਚਾਲ), ਜਦੋਂ ਸਿਰ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਭੰਗੀ ਸ਼ੁੱਧ/ਸਥਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ‘ਨੀਚੈਰਗਤ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੋਡਸ਼ਮਾਰਗ’ (ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਢੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Sutra 35
प्रकीर्णकः प्रकीर्णोत्तरो निषण्णः पार्श्वानुवृत्त ऊर्मिमार्गः शरभक्रीडितः शरभप्लुतस्त्रितालो बाह्यानुवृत्तः पञ्चपाणिः सिंहायतः स्वाधूतः क्लिष्टः श्लिङ्गितो बृंहितः पुष्पाभिकीर्णश्चेति नीचैर्गतमार्गः ॥ कZ_०२.३०.३५ ॥
ਨੀਚੈਰਗਤ ਮਾਰਗ ਦੇ (ਨਾਮਿਤ) ਢੰਗ ਹਨ—ਪ੍ਰਕੀਰਣਕ, ਪ੍ਰਕੀਰਣੋੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਣ্ণ, ਪਾਰਸ਼ਵਾਨੁਵ੍ਰਿੱਤ, ਊਰਮਿਮਾਰਗ, ਸ਼ਰਭਕ੍ਰੀਡਿਤ, ਸ਼ਰਭਪਲੁਤ, ਤ੍ਰਿਤਾਲ, ਬਾਹ੍ਯਾਨੁਵ੍ਰਿੱਤ, ਪੰਚਪਾਣੀ, ਸਿੰਹਾਯਤ, ਸ੍ਵਾਧੂਤ, ਕ੍ਲਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਲਿੰਗਿਤ, ਬ੍ਰਿੰਹਿਤ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਭਿਕੀਰਣ।
Sutra 36
कपिप्लुतो भेकप्लुदेणप्लुतैकपादप्लुतः कोकिलसंचार्युरस्यो बकचारी च लङ्घनः ॥ कZ_०२.३०.३६ ॥
ਲੰਘਨ (ਛਾਲ/ਕੂਦ) ਗਤੀ ਵਿੱਚ—ਕਪਿਪਲੁਤ, ਭੇਕਪਲੁਤ, ਏਣਪਲੁਤ, ਏਕਪਾਦਪਲੁਤ, ਕੋਕਿਲਸੰਚਾਰ੍ਯੁਰਸ੍ਯ ਅਤੇ ਬਕਚਾਰੀ—ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 37
काङ्को वारिकाङ्को मायूरोऽर्धमायूरो नाकुलोर्धनाकुलो वाराहोऽर्धवाराहश्चेति धोरणः ॥ कZ_०२.३०.३७ ॥
ਧੋਰਨ (ਘੋਰਨ) ਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਕਾਂਕ, ਵਾਰਿਕਾਂਕ, ਮਾਯੂਰ, ਅਰਧਮਾਯੂਰ, ਨਾਕੁਲ, ਅਰਧਨਾਕੁਲ, ਵਾਰਾਹ ਅਤੇ ਅਰਧਵਾਰਾਹ।
Sutra 38
संज्ञाप्रतिकारो नारोष्ट्रेति ॥ कZ_०२.३०.३८ ॥
‘ਨਾਰੋਸ਼ਟ੍ਰ’ ਇੱਕ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸੰਜ्ञਾ ਹੈ (ਰੂੜ੍ਹੀ/ਪ੍ਰਚਲਨ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸ਼ਬਦ)।
Sutra 39
षण्णव द्वादशेति योजनान्य् ध्वा रथ्यानाम् पञ्च योजनान्यर्धाष्टमानि दशेति पृष्ठवाहिनामश्वानामध्वा ॥ कZ_०२.३०.३९ ॥
ਰਥ-ਮਾਰਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਦੂਰੀ 6, 9 ਜਾਂ 12 ਯੋਜਨ; ਪਿੱਠ-ਵਾਹੀ (ਸਵਾਰੀ/ਪੈਕ) ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ 5, 7½ ਜਾਂ 10 ਯੋਜਨ।
Sutra 40
विक्रमो भद्राश्वासो भारवाह्य इति मार्गाः ॥ कZ_०२.३०.४० ॥
(ਚਾਲੂ) ਢੰਗ ਹਨ—ਵਿਕ੍ਰਮ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਵਾਹ੍ਯ।
Sutra 41
विक्रमो वल्गितमुपकण्ठमुपजवो जवश्च धाराः ॥ कZ_०२.३०.४१ ॥
ਵਿਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਤੀ-ਪੱਧਰ ਹਨ—ਵਲ੍ਗਿਤ, ਉਪਕੰਠ, ਉਪਜਵ ਅਤੇ ਜਵ।
Sutra 42
बन्धनोपकरणं योग्याचार्याः प्रतिदिशेयुः सांग्रामिकं रथाश्वालंकारं च सूताः ॥ कZ_०२.३०.४२ ॥
ਯੋਗ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਕ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਜੂਏ/ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਰਥ-ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਫਿਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ/ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ।
Sutra 43
अश्वानां चिकित्सकाः शरीरह्रासवृद्धिप्रतीकारमृतुविभक्तं चाहारम् ॥ कZ_०२.३०.४३ ॥
ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਵੈਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖ਼ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਅਤਿਵਾਧੇ/ਅਤਿਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰੇ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਕਰਨ।
Sutra 44
सूत्रग्राहकाश्वबन्धकयावसिकविधापाचकस्थानपालकेशकारजाङ्गुलीविदश्च स्वकर्मभिरश्वानाराधयेयुः ॥ कZ_०२.३०.४४ ॥
ਲਗਾਮ ਫੜਨ ਵਾਲੇ, ਘੋੜਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ, ਚਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਪ-ਤੋਲ ਕਰਕੇ ਖੁਰਾਕ ਤਿਆਰ/ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਅਸਤਬਲ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਗ੍ਰੂਮ, ਅਤੇ ਖੁਰ/ਟੰਗ ਦੇ ਮਾਹਿਰ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ।
Sutra 45
कर्मातिक्रमे चैषां दिवसवेतनच्छेदनं कुर्यात् ॥ कZ_०२.३०.४५ ॥
ਜੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 46
नीराजनोपरुद्धं वाहयतश्चिकित्सकोपरुद्धं वा द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.३०.४६ ॥
ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂਚ/ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਕਾਰਨ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਵੈਦ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਘੋੜਾ ਕੰਮ ਤੇ ਲਗਾਉਣ ‘ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੈ।
Sutra 47
क्रियाभैषज्यसङ्गेन व्याधिवृद्धौ प्रतीकारद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.३०.४७ ॥
ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਜੇ ਰੋਗ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਇਲਾਜ ਦੇ ਖਰਚੇ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 48
तदपराधेन वैलोम्ये पत्त्रमूल्यं दण्डः ॥ कZ_०२.३०.४८ ॥
ਉਸ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੇ ਜਾਨਵਰ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਮਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 49
तेन गोमण्डलं खरोष्ट्रमहिषमजाविकं च व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.३०.४९ ॥
ਇਸ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ, ਊਠਾਂ, ਭੈਂਸਾਂ, ਬਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 50
कृष्णसंधिषु भूतेज्याः शुक्लेषु स्वस्तिवाचनम् ॥ कZ_०२.३०.५०च्द् ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਵਸਤੀ-ਵਾਚਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 51
यात्रादाववसाने वा व्याधौ वा शान्तिके रतः ॥ कZ_०२.३०.५१च्द् ॥
ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਅੰਤ, ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਸ਼ਾਂਤਿਕਰਮ) ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Stable cavalry readiness and reduced animal mortality: standardized feed, supplements, and rest/treatment for fatigue preserve the state’s mobility and shock capacity, preventing costly replacement and ensuring reliable campaign tempo.
This unit itself does not state a specific fine; within the Arthashastra’s superintendent framework, deviation from prescribed measures implies liability for negligence, wastage, and misappropriation—typically punished through fines, restitution, or dismissal under the Aśvādhyakṣa’s audits and the general disciplinary code for adhyakṣas and their staff.