Adhyaya 3
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting royal intention into administrative design. Chapter 3 treats the fort (durga) as a decisive limb: a spatial instrument that protects treasury, population, and command continuity under invasion, revolt, fire, and supply shock. Kautilya’s pragmatism appears in his typology of forts—forest/desert/water/river/mountain—each chosen not for aesthetic grandeur but for logistics, concealment, and denial of enemy approach. The chapter then prescribes an internal ‘urban machine’: moats of graded width and depth, an earthen rampart, a non-wooden wall to reduce fire-risk, watchtowers at measured intervals, gate-complexes with defensive chambers, controlled passageways, and emergency sally-ports. These are not merely architectural notes; they are governance: regulating trade routes, troop movement, and evacuation while ensuring the king’s seat remains operable. Thus durga becomes the hinge linking janapada productivity to military endurance and political survival.
Sutras
Sutra 1
निरुदकस्तम्बमिरिणं वा धान्वनं खञ्जनोदकं स्तम्बगहनं वा वनदुर्गम् ॥ कZ_०२.३.०१ ॥
ਵਨ-ਦੁਰਗ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਰਕਟ/ਰੀਡ ਦੀ ਝਾੜੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ, ਜਾਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਸੁੱਕਾ ਇਲਾਕਾ, ਜਾਂ ਨਰਕਟ ਦੀ ਘਣੀ ਝਾੜੀ।
Sutra 2
तेषां नदीपर्वतदुर्गं जनपदारक्षस्थानम् धान्वनवनदुर्गमटवीस्थानमापद्यपसारो वा ॥ कZ_०२.३.०२ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੇ (ਦੁਰਗ/ਇਲਾਕਿਆਂ) ਲਈ ਨਦੀ-ਦੁਰਗ ਜਾਂ ਪਹਾੜੀ-ਦੁਰਗ, ਜਨਪਦ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ, ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਧਾਨਵਨ-ਦੁਰਗ, ਵਨ-ਦੁਰਗ ਜਾਂ ਆਟਵੀ (ਜੰਗਲ) ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 3
जनपदमध्ये समुदयस्थानं स्थानीयं निवेशयेत् वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे ह्रदस्याविशोषस्याङ्के सरसस्तटाकस्य वा वृत्तं दीर्घं चतुरश्रं वा वास्तुवशेन वा प्रदक्षिणोदकं पण्यपुटभेदनमंसपथवारिपथाभ्यामुपेतम् ॥ कZ_०२.३.०३ ॥
ਜਨਪਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ‘ਸਥਾਨੀਯ’ ਨੂੰ ਆਮਦਨ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਇਕੱਠ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਸਾਏ—ਵਾਸਤੂਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਥਾਂ ਤੇ: ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ, ਨਾ ਸੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਾਂ ਸਰੋਵਰ/ਤਲਾਬ ਦੇ ਨੇੜੇ; ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੋਲ, ਲੰਬੋਤਰਾ ਜਾਂ ਚੌਕੋਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ; ਮਾਲ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂਚਣ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਇਹ ਥਲ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਜਲ-ਮਾਰਗ—ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ।
Sutra 4
तस्य परिखास्तिस्रो दण्डान्तराः कारयेत् चतुर्दश द्वादश दशेति दण्डान्विस्तीर्णाः विस्तारादवगाढाः पादोनमर्धं वा त्रिभागमूलाः मूलचतुरश्रा वा पाषाणोपहिताः पाषाणेष्टकाबद्धपार्श्वा वा तोयान्तिकीरागन्तुतोयपूर्णा वा सपरिवाहाः पद्मग्राहवतीश्च ॥ कZ_०२.३.०४ ॥
ਉਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦੰਡ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪਰਿਖਾਂ (ਖਾਈਆਂ) ਬਣਵਾਏ—ਚੌੜਾਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 14, 12 ਅਤੇ 10 ਦੰਡ; ਗਹਿਰਾਈ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ; ਤਲਾ (ਮੂਲ) ਚੌਥਾਈ/ਅੱਧਾ/ਤਿਹਾਈ ਤੱਕ ਸਿਕੁੜਦਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਤਲਾ ਚੌਕੋਰ ਹੋਵੇ; ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਪੱਥਰ ਤੇ ਇੱਟ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ; ਨੇੜਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਲਿਆਂਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ/ਨਿਕਾਸ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਕਮਲ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਆਦਿ ਨਾਲ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣਾਈਆਂ।
Sutra 5
चतुर्दण्डापकृष्टं परिखायाः षड्दण्डोच्छ्रितमवरुद्धं तद्द्विगुणविष्कम्भं खाताद्वप्रं कारयेदूर्ध्वचयं मञ्चपृष्ठं कुम्भकुक्षिकं वा हस्तिभिर्गोभिश्च क्षुण्णं कण्टकिगुल्मविषवल्लीप्रतानवन्तम् ॥ कZ_०२.३.०५ ॥
ਖਾਈ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦੰਡ ਦੂਰ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਵਪ੍ਰ (ਬੰਧ/ਰੈਂਪਾਰਟ) ਬਣਵਾਏ—ਉਚਾਈ 6 ਦੰਡ, ਚੌੜਾਈ ਉਸ ਦੀ ਦੋਗੁਣੀ; ਖੋਦੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ; ਆਕਾਰ ਉੱਚਾ ਢੇਰ, ਜਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਸਮਤਲ (ਮੰਚਾਂ ਲਈ), ਜਾਂ ਉਭਰਾ/ਗੋਲ; ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂ-ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਕੇ ਘਣਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਕੰਡੇਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਫੈਲਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੈਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ।
Sutra 6
पांसुशेषेण वास्तुच्छिद्रं राजभवनं वा पूरयेत् ॥ कZ_०२.३.०६ ॥
ਬਚੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਉਹ ਇਮਾਰਤ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਖੱਡੇ/ਖਾਲੀ ਥਾਂ—ਜਾਂ ਰਾਜਭਵਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ—ਭਰ ਦੇਵੇ।
Sutra 7
वप्रस्योपरि प्राकारं विष्कम्भद्विगुणोत्सेधमैष्टकं द्वादशहस्तादूर्ध्वमोजं युग्मं वा आ चतुर्विंशतिहस्तादिति कारयेत् ॥ कZ_०२.३.०७अ ॥
ਵਪ੍ਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕਾਰ (ਦੀਵਾਰ) ਬਣਵਾਏ—ਉਚਾਈ ਮੋਟਾਈ ਦੀ ਦੋਗੁਣੀ; 12 ਹਸਤ ਤੋਂ ਵੱਧ; ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੁੜੀ (ਜੋੜ) ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ 24 ਹਸਤ ਤੱਕ।
Sutra 8
पृथुशिलासंहतं वा शैलं कारयेत् न त्वेव काष्टमयम् ॥ कZ_०२.३.०८ ॥
ਇਸ ਨੂੰ ਚੌੜੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਸਲਾਬਾਂ ਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣੀ ਚਟਾਨੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਜਾਂ ਠੋਸ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਵਾਏ; ਪਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਨਾ ਬਣਵਾਏ।
Sutra 9
अग्निरवहितो हि तस्मिन्वसति ॥ कZ_०२.३.०९ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਘਾਤ ਲਾਈ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 10
विष्कम्भचतुरश्रमट्टालकमुत्सेधसमावक्षेपसोपानं कारयेत्त्रिंशद्दण्डान्तरं च ॥ कZ_०२.३.१० ॥
ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਚੌੜਾਈ (ਵਿਸ਼ਕੰਭ) ਵਾਲਾ ਚੌਕੋਰ ਅੱਟਾਲਕ (ਪਹਿਰੇ ਦਾ ਬੁਰਜ) ਬਣਵਾਏ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਬੁਰਜ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਉਤਰਾਈ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਬੁਰਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਹ ਦੰਡ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਰੱਖੇ।
Sutra 11
द्वयोरट्टालकयोर्मध्ये सहर्म्यद्वितलामध्यर्धायायामां प्रतोलीं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.११ ॥
ਦੋ ਅੱਟਾਲਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉੱਪਰੀ ਬਣਤਰ ਸਮੇਤ, ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੱਧ/ਅੱਧ-ਲੰਬਾਈ ਮਾਪ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੋਲੀ (ਦੁਆਰ-ਭਵਨ) ਬਣਵਾਏ।
Sutra 12
अट्टालकप्रतोलीमध्ये त्रिधानुष्काधिष्ठानं सापिधानच्छिद्रफलकसंहतमिन्द्रकोशं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१२ ॥
ਅੱਟਾਲਕ–ਪ੍ਰਤੋਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ‘ਇੰਦਰਕੋਸ਼’ ਬਣਵਾਏ—ਤਿੰਨ ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਥਾਂ (ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ) ਸਮੇਤ—ਜੋ ਕੱਸ ਕੇ ਜੋੜੇ ਪੈਨਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਛੇਦ ਹੋਣ।
Sutra 13
अन्तरेषु द्विहस्तविष्कम्भं पार्श्वे चतुर्गुणायामं देवपथं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१३ ॥
ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਹੱਥ ਚੌੜਾ ਦੇਵਪਥ (ਅੰਦਰਲਾ ਰਸਤਾ) ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚਾਰ ਗੁਣੀ ਰੱਖੇ।
Sutra 14
दण्डान्तरा द्विदण्डान्तरा वा चर्याः कारयेत् अग्राह्ये देशे प्रधावनिकां निष्किरद्वारं च ॥ कZ_०२.३.१४ ॥
ਉਹ ਇੱਕ ਦੰਡ ਜਾਂ ਦੋ ਦੰਡ ਦੇ ਅੰਤਰ ‘ਤੇ ਗਸ਼ਤੀ ਰਾਹ ਬਣਵਾਏ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਲਾਕਾ ਕਾਬੂ/ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਧਾਵਨਿਕਾ (ਦੌੜ-ਰਾਹ) ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਿਰਦ੍ਵਾਰ (ਅਚਾਨਕ ਨਿਕਾਸੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ) ਵੀ ਬਣਵਾਏ।
Sutra 15
बहिर्जानुभञ्जनीशूलप्रकरकूपकूटावपातकण्टकप्रतिसराहिपृष्ठतालपत्त्रशृङ्गाटकश्वदंष्ट्रार्गलोपस्कन्दनपादुकाम्बरीषोदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्नपथं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१५ ॥
ਬਾਹਰ ਉਹ ਇੱਕ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਢੱਕਿਆ ਰਸਤਾ ਬਣਵਾਏ, ਜੋ ਰੁਕਾਵਟੀ ਜੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਘੁੱਟਣ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਫੰਦੇ, ਸ਼ੂਲ/ਕੰਟੇ, ਬੈਰੀਕੇਡ, ਖੱਡੇ, ਝੂਠੇ ਧਸਾਵ, ਕੰਟਿਆਂ ਦੀ ਸੇਜ, ਪ੍ਰਤੀ-ਖਾਈਆਂ, ‘ਸੱਪ-ਪਿੱਠ’ ਵਰਗੀਆਂ ਮੇਡਾਂ, ਤਾੜ-ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਓਟ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕ (ਕੈਲਟਰਾਪ), ‘ਕੁੱਤੇ-ਦੰਦ’ ਵਰਗੇ ਕੰਟੇ, ਅਰਗਲਾ (ਕੁੰਡੀ/ਬਾਰ), ਚੜ੍ਹਾਈ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਜੰਤਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲੁਕੇ ਅੜੰਘੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਥਾਂ/ਕੂਏ।
Sutra 16
प्राकारमुभयतो मेण्ढकमध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीषट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत्पञ्चदण्डादेकोत्तरमाष्टदण्डादिति चतुरश्रं षड्भागमायामादधिकमष्टभागं वा ॥ कZ_०२.३.१६ ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਮੇਣ੍ਹਢਕ’ (ਉਭਾਰ/ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ) ਨਾਲ ਬਣਾਏ, ਵਿਚਕਾਰ ਦੰਡ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਿੱਸੇ (ਅੱਧ/ਡੇਢ) ਜਿਤਨਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੋਲੀ (ਗੇਟਹਾਊਸ) ਤੋਂ ਛੇ ਤੂਲਾ ਦੇ ਅੰਤਰ ‘ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਮਾਪ ਪੰਦਰਾਂ ਦੰਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਠ ਦੰਡ ਤੱਕ (ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ) ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੌੜਾਈ ਲੰਬਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਛੇਵਾਂ ਵੱਧ, ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਇੱਕ-ਅੱਠਵਾਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ।
Sutra 17
पञ्चदशहस्तादेकोत्तरमाष्टादशहस्तादिति तलोत्सेधः ॥ कZ_०२.३.१७ ॥
ਤਲੋਤਸੇਧ (ਚਬੂਤਰੇ/ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਉਚਾਈ) ਪੰਦਰਾਂ ਹੱਥ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਠਾਰਾਂ ਹੱਥ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਧ (ਅਰਥਾਤ ਉੱਨੀ ਹੱਥ) ਤੱਕ—ਅਪਣਾਏ ਮਿਆਰ ਅਨੁਸਾਰ—ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ।
Sutra 18
स्तम्भस्य परिक्षेपः षडायामो द्विगुणो निखातः चूलिकायाश्चतुर्भागः ॥ कZ_०२.३.१८ ॥
ਸਤੰਭ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੇਪ (ਘੇਰਾ/ਪਰਿਧੀ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਪ ਦਾ ਛੇ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ; ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਗਾੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਮਾਪ ਦਾ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਚੂਲਿਕਾ (ਸ਼ਿਖਰ/ਫਿਨੀਅਲ) ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ।
Sutra 19
आदितलस्य पञ्चभागाः शाला वापी सीमागृहं च ॥ कZ_०२.३.१९ ॥
ਆਦਿਤਲ (ਪਹਿਲਾ/ਭੂਮੀ-ਤਲ) ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਾ, ਵਾਪੀ ਅਤੇ ਸੀਮਾਗ੍ਰਿਹ ਆਦਿ ਲਈ ਥਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।
Sutra 20
दशभागिकौ द्वौ प्रतिमञ्चौ अन्तरमाणीहर्म्यं च ॥ कZ_०२.३.२० ॥
ਦੋ ਪ੍ਰਤਿਮੰਚ (ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰੇ/ਮੰਚ) ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਹਰ ਇੱਕ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ; ਅਤੇ ਹਰਮ੍ਯ (ਨਿਵਾਸ/ਭਵਨ-ਭਾਗ) ਲਈ ਅੰਤਰਮਾਣੀ (ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸਥਾਨ) ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ।
Sutra 21
समुच्छ्रयादर्धतले स्थूणाबन्धश्च ॥ कZ_०२.३.२१ ॥
ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਉਚਾਈ ਦੇ ਅੱਧੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਥੂਣਾਬੰਧ (ਖੰਭਿਆਂ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ/ਬੰਧਨ) ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 22
अर्धवास्तुकमुत्तमागारम् त्रिभागान्तरं वा इष्टकावबद्धपार्श्वम् वामतः प्रदक्षिणसोपानं गूढभित्तिसोपानमितरतः ॥ कZ_०२.३.२२ ॥
ਉੱਤਮਾਗਾਰ ‘ਅਰਧਵਾਸਤੁਕ’ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਭਾਗਾਂਤਰ (ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਦਾ ਅੰਤਰ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੀ ਗੂੜ੍ਹ (ਛੁਪੀ) ਸੀੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 23
द्विहस्तं तोरणशिरः ॥ कZ_०२.३.२३ ॥
ਦੁਆਰ-ਤੋਰਣ ਦਾ ਸਿਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦੋ ਹੱਥ (ਦੋ ਕਿਊਬਿਟ) ਮਾਪ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 24
त्रिपञ्चभागिकौ द्वौ कपाटयोगौ ॥ कZ_०२.३.२४ ॥
ਤਿੰਨ-ਪੰਜਵਾਂ (3/5) ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਕਪਾਟਯੋਗ (ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਫਿਟਿੰਗਾਂ/ਅਸੈਂਬਲੀਆਂ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ।
Sutra 25
द्वौ परिघौ ॥ कZ_०२.३.२५ ॥
ਦੋ ਪਰਿਘ (ਤਾਲੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ/ਬੋਲਟ) ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 26
अरत्निरिन्द्रकीलः ॥ कZ_०२.३.२६ ॥
ਇੰਦਰਕੀਲ (ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੂੰਟੀ/ਲਾਕਿੰਗ ਪਿਨ) ਇੱਕ ਅਰਤਨੀ (ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ) ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 27
पञ्चहस्तमाणिद्वारम् ॥ कZ_०२.३.२७ ॥
ਦੁਆਰ (ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼) ਦੀ ਮਾਪ ਪੰਜ ਹਸਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 28
चत्वारो हस्तिपरिघाः ॥ कZ_०२.३.२८ ॥
(ਦੁਆਰ ਤੇ) ਚਾਰ ਹਸਤੀ-ਪਰਿਘ—ਹਾਥੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਰੋਕੂ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਡੰਡੇ/ਬੀਮ ਲਗਾਏ ਜਾਣ।
Sutra 29
निवेशार्धं हस्तिनखम् ॥ कZ_०२.३.२९ ॥
ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੱਕ ‘ਹਸਤੀ-ਨਖ’—ਹਾਥੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਖ/ਕੀਲ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਸ਼ੂਲ—ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 30
मुखसमः संक्रमः संहार्यो भूमिमयो वा निरुदके ॥ कZ_०२.३.३० ॥
ਸੰਕ੍ਰਮ (ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮੁਖ ਨਾਲ ਸਮਰੇਖ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਹਟਾਉਣਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਮਿੱਟੀ/ਭੂਮੀ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 31
प्राकारसमं मुखमवस्थाप्य त्रिभागगोधामुखं गोपुरं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.३१ ॥
ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਦੇ ਸਮਤਲ ’ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਮੁਖ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਐਸਾ ਗੋਪੁਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਿਸਦਾ ‘ਗੋਧਾ-ਮੁਖ’ (ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਿਆ ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਤੱਕ ਵਧਿਆ ਹੋਵੇ।
Sutra 32
प्राकारमध्ये वापीं कृत्वा पुष्करिणीद्वारं चतुःशालमध्यर्धान्तरं साणिकं कुमारीपुरं मुण्डहर्म्यद्वितलं मुण्डकद्वारम् भूमिद्रव्यवशेन वा निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३.३२ ॥
ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪੀ (ਕੂਆਂ/ਜਲਾਸ਼ਯ) ਬਣਾਕੇ, ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ-ਦੁਆਰ, ਚਤੁಃਸ਼ਾਲ (ਚਾਰ ਹਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ) ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਧੇ-ਅੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਾਣਿਕ, ਕੁਮਾਰੀਪੁਰ, ਮੁੰਡ-ਹਰਮ੍ਯ (ਸਮਤਲ ਛੱਤ) ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ, ਅਤੇ ਮੁੰਡਕ-ਦੁਆਰ—ਇਹ ਸਭ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਿਉਂਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 33
त्रिभागाधिकायामा भाण्डवाहिनीः कुल्याः कारयेत् ॥ कZ_०२.३.३३ ॥
ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਵੱਧ, ਸਮਾਨ/ਸਾਮੱਗਰੀ ਢੋਣ ਲਈ ਯੋਗ ਕੁਲਿਆں (ਸਪਲਾਈ-ਵਾਹਕ ਨਾਲੀਆਂ/ਨਹਿਰਾਂ) ਬਣਵਾਈਆਂ ਜਾਣ।
Sutra 34
मुषुण्ढीमुद्गरा दण्डाश्चक्रयन्त्रशतघ्नयः ॥ कZ_०२.३.३४च्द् ॥
(ਨਾਲ ਹੀ) ਮੁਸ਼ੁਣ੍ਹੀ ਲਾਠੀਆਂ, ਮੁਦਗਰ (ਗਦਾ/ਹਥੌੜਾ), ਡੰਡੇ, ਚੱਕਰ-ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਤਘਨੀ ਹਥਿਆਰ ਵੀ (ਰੱਖੇ ਜਾਣ)।
Sutra 35
उष्ट्रग्रीव्योऽग्निसम्योगाः कुप्यकल्पे च यो विधिः ॥ कZ_०२.३.३५च्द् ॥
‘ਉਸ਼ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਅੱਗ-ਸੰਯੋਗ (ਤਾਪ-ਉਪਚਾਰ) ਅਤੇ ‘ਕੁਪ੍ਯਕਲ੍ਪ’ (ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਧਾਤੂ/ਉદ્યોગਿਕ ਵਸਤੂ) ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
A survivable, governable urban core: reduced enemy penetration, controlled movement of people and goods, safer storage and command, and faster recovery after siege or disaster—thereby protecting livelihoods and revenue without constant field warfare.
This chapter does not specify a tariffed punishment. In Kauṭilya’s administrative logic, negligence by responsible officers (e.g., Durgādhyakṣa/Sthānika) would be treated as dereliction endangering the realm—typically punished by fines, dismissal, and in grave cases penalties proportionate to resulting loss during attack or fire.