Adhyaya 26
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting the realm into auditable administrative circuits: extraction, protection, and punishment are made predictable. Chapter 26 frames wild produce (fish, birds, game) as a state-managed resource, not an anarchic commons. The king’s authority is expressed through superintendents who (i) penalize unauthorized killing and capture, (ii) levy shares from lawful takings, (iii) reserve sanctuary-forests (abhayavana) to preserve auspicious/valuable species, and (iv) police markets to prevent sale of spoiled, mutilated, or fraudulently weighed meat. This is Kośa-building without inviting popular resentment: the state takes a defined fraction (ṣaḍbhāga/daśabhāga/śulka) when violence is ‘licensed’ and punishes when it is predatory or deceptive. The placement in the larger power structure is clear: stable revenue and credible enforcement sustain the army and diplomacy, while the janapada’s ecological order and ritual-ethical sensibilities are protected to prevent disorder and loss of legitimacy.
Sutras
Sutra 1
मध्यमम् ॥ कZ_०२.२६.०१ ॥
ਮੱਧਮ।
Sutra 2
अप्रवृत्तवधानां मत्स्यपक्षिणां बन्धवधहिंसायां पादोनसप्तविंशतिपणमत्ययं कुर्यात्मृगपशूनां द्विगुणम् ॥ कZ_०२.२६.०२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਵਧ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ, ਮਾਰਨ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਛੱਬੀ ਸਵਾ ਪਣ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਏ; ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ।
Sutra 3
प्रवृत्तहिंसानामपरिगृहीतानां षड्भागं गृह्णीयात्मत्स्यपक्षिणां दशभागं वाधिकं मृगपशूनां शुल्कं वाधिकम् ॥ कZ_०२.२६.०३ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਹਾਨੀ ਕਰਨੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਵੇ; ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ; ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਧੂ ਸ਼ੁਲਕ।
Sutra 4
पक्षिमृगाणां जीवत् षड्भागमभयवनेषु प्रमुञ्चेत् ॥ कZ_०२.२६.०४ ॥
ਫੜੇ ਗਏ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਜੀਵਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਭਯਵਨਾਂ (ਅਭਯਾਰਣਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 5
सामुद्रहस्त्यश्वपुरुषवृषगर्दभाकृतयो मत्स्याः सारसा नादेयास्तटाककुल्योद्भवा वा क्रौञ्चोत्क्रोशकदात्यूहहंसचक्रवाकजीवञ्जीवकभृङ्गराजचकोरमत्तकोकिलमयूरशुकमदनशारिका विहारपक्षिणो मङ्गल्याश्चान्येऽपि प्राणिनः पक्षिमृगा हिंसाबाधेभ्यो रक्ष्याः ॥ कZ_०२.२६.०५ ॥
ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀਆਂ (ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਮਨੁੱਖ, ਬਲਦ ਜਾਂ ਗਧੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ), ਸਾਰਸ, ਦਰਿਆਈ ਮੱਛੀਆਂ, ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਮੱਛੀਆਂ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ, ਉਤਕ੍ਰੋਸ਼ਕ, ਦਾਤ੍ਯੂਹ, ਹੰਸ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ, ਜੀਵੰਜੀਵ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਚਕੋਰ, ਮੱਤ-ਕੋਕਿਲ, ਮਯੂਰ, ਸ਼ੁਕ, ਮਦਨ, ਸ਼ਾਰਿਕਾ ਆਦਿ—ਵਿਹਾਰ/ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਪੰਛੀ, ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਚੋਟ ਅਤੇ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 6
रक्षातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.२६.०६ ॥
ਸੁਰੱਖਿਆ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ‘ਪੂਰਵ’ (ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਵਾਲਾ) ਸਾਹਸ-ਦੰਡ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 7
मृगपशूनामनस्थिमांसं सद्योहतं विक्रीणीरन् ॥ कZ_०२.२६.०७ ॥
ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਬਿਨਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮਾਸ, ਉਹ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੀ, ਵੇਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Sutra 8
अस्थिमतः प्रतिपातं दद्युः ॥ कZ_०२.२६.०८ ॥
ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮਾਸ ਵੇਚਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਪਾਤ (ਮੁਆਵਜ਼ਾ/ਛੂਟ) ਦੇਣ।
Sutra 9
तुलाहीने हीनाष्टगुणम् ॥ कZ_०२.२६.०९ ॥
ਜੇ ਤੋਲ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੰਡ ਘਾਟੇ ਦਾ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 10
वत्सो वृषो धेनुश्चैषामवध्याः ॥ कZ_०२.२६.१० ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਛਾ, ਬਲਦ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Sutra 11
घ्नतः पञ्चाशत्को दण्डः क्लिष्टघातं घातयतश्च ॥ कZ_०२.२६.११ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਦਨਾਕ/ਅਪਾਹਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੋਟ ਲਗਵਾਉਣ ‘ਤੇ ਵੀ।
Sutra 12
परिशूनमशिरःपादास्थि विगन्धं स्वयं मृतं च न विक्रीणीरन् ॥ कZ_०२.२६.१२ ॥
ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ/ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ, ਜਾਂ ਸਿਰ/ਪੈਰ/ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜਾਂ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਰੇ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਮਾਸ ਨਾ ਵੇਚਣ।
Sutra 13
अन्यथा द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.२६.१३ ॥
ਨਹੀਂ ਤਾਂ (ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ) ਬਾਰਾਂ ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ।
Sutra 14
अन्यत्र गुप्तिस्थानेभ्यो वधबन्धमवाप्नुयुः ॥ कZ_०२.२६.१४च्द् ॥
ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਿਰਾਸਤ-ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਕੈਦ ਹੋਵੇਗੀ।
Frequently Asked Questions
Predictable revenue without ecological depletion; reduced cruelty and disorder from unregulated hunting; protection of auspicious/valuable species; higher public trust via clean markets and honest weights, stabilizing the janapada and sustaining the kośa.
For unauthorized capture/killing: fines such as pādonasaptaviṃśati-paṇa atyaya for fish/birds and double for game/animals; for protected-species violations: the prior sāhasadaṇḍa; for slaughter of calf, bull, cow (avadhya): 50 paṇas; for selling prohibited meat (mutilated, head/feet/bone-removed, foul-smelling, self-dead carcass): 12 paṇas; for underweight sale: deficiency punished eightfold (hīnāṣṭaguṇa).