Adhyaya 1
Book 2, Chapter 1 operationalizes the Vijigīṣu’s power by manufacturing a governable countryside: Kautilya treats the janapada not as a natural given but as a designed asset. Settlement is achieved by importing population from other lands and relieving demographic/agrarian pressure at home, then fixing village size, spacing, and mutual-protection obligations. Administrative geometry follows: clusters of villages are aggregated into graded nodes (saṃgraha, kārvaṭika, droṇamukha, sthānīya) to make revenue, justice, and logistics legible. Border gates and frontier forts under antapālas harden the perimeter, while forest and marginal groups are assigned interstitial security roles. Finally, the chapter binds artha to dharma through targeted grants: brahmadeya and immunities to ritual-educational elites and exemptions to key state-service professions, while cultivators receive prepared fields but lose rights if they do not cultivate. The result is a territory that yields surplus, recruits manpower, and resists penetration—core prerequisites for conquest.
Sutras
Sutra 1
भूतपूर्वमभूतपूर्वं वा जनपदं परदेशापवाहनेन स्वदेशाभिष्यन्दवमनेन वा निवेशयेत् ॥ कZ_०२.०१.०१ ॥
ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਬਣਾਈ ਜਨਪਦ ਨੂੰ ਪਰਦੇਸਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਆ ਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਘਟਾ ਕੇ (ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾ ਕੇ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Sutra 2
शूद्रकर्षकप्रायं कुलशतावरं पञ्चकुलशतपरं ग्रामं क्रोशद्विक्रोशसीमानमन्योन्यारक्षं निवेशयेत् ॥ कZ_०२.०१.०२ ॥
ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਸਾਏ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹੋਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੌ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਜ ਸੌ ਘਰਾਣੇ ਹੋਣ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਕਰੋਸ਼ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਏ ਜਾਣ ਕਿ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਣ।
Sutra 3
नलीशैलवनभृष्टिदरीसेतुबन्धशमीशाल्मलीक्षीरवृक्षानन्तेषु सीम्नां स्थापयेत् ॥ कZ_०२.०१.०३ ॥
ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ‘ਤੇ ਉਹ ਨਲੀਆਂ (ਸਰਕੰਡੇ), ਚੱਟਾਨਾਂ, ਜੰਗਲ, ਭੂਸਖਲਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਖੱਡ/ਖਾਈ, ਸੇਤੁ-ਬੰਧ (ਪੁਲ-ਬੰਧ), ਅਤੇ ਸ਼ਮੀ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਤੇ ਖੀਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ (ਦੁੱਧ-ਰਸ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ) ਆਦਿ ਨੂੰ ਹੱਦ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਲਗਾਏ।
Sutra 4
अष्टशतग्राम्या मध्ये स्थानीयं चतुह्शतग्राम्या द्रोणमुखम् द्विशतग्राम्याः कार्वटिकम् दशग्रामीसंग्रहेण संग्रहं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.०१.०४ ॥
ਅੱਠ ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਸਥਾਨੀਯ (ਖੇਤਰੀ ਮੁੱਖਾਲਾ) ਕਾਇਮ ਕਰੇ; ਚਾਰ ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦ੍ਰੋਣਮੁਖ; ਦੋ ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਵਟਿਕ (ਬਾਜ਼ਾਰ-ਕੇਂਦਰ); ਅਤੇ ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲਈ ਸੰਗ੍ਰਹ (ਸਥਾਨਕ ਇਕਾਈ) ਕਾਇਮ ਕਰੇ।
Sutra 5
अन्तेष्वन्तपालदुर्गाणि जनपदद्वाराण्यन्तपालाधिष्ठितानि स्थापयेत् ॥ कZ_०२.०१.०५ ॥
ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਉਹ ਅੰਤਪਾਲ-ਦੁਰਗ (ਸਰਹੱਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਲ੍ਹੇ)—ਜਨਪਦ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ—ਅੰਤਪਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਇਮ ਕਰੇ।
Sutra 6
तेषामन्तराणि वागुरिकशबरपुलिन्दचण्डालारण्यचरा रक्षेयुः ॥ कZ_०२.०१.०६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸਰਹੱਦੀ ਚੌਕੀਆਂ/ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਾਗੁਰਿਕ (ਫੰਦੇ/ਜਾਲ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ), ਸ਼ਬਰ, ਪੁਲਿੰਦ, ਚੰਡਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਟੋਲੀਆਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।
Sutra 7
अध्यक्षसंख्यायकादिभ्यो गोपस्थानिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकजङ्घाकारिकेभ्यश्च विक्रयाधानवर्जानि ॥ कZ_०२.०१.०७ब् ॥
ਅਧਿਆਕਸ਼ਾਂ, ਲੇਖਾਕਾਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗੋਪ-ਸਥਾਨਕ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ, ਫੌਜੀ ਠਾਣੇ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਹਕੀਮ/ਡਾਕਟਰ, ਘੋੜਾ-ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਪੈਦਲ ਦੂਤ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਦੇਵੇ ਜੋ ਨਾ ਵੇਚੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਨਾ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।
Sutra 8
करदेभ्यः कृतक्षेत्राण्यैकपुरुषिकाणि प्रयच्छेत् ॥ कZ_०२.०१.०८ ॥
ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਖੇਤ ਦੇਵੇ—ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ/ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਇਕਾਈ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ।
Sutra 9
निवेशसमकालं यथागतकं वा परिहारं दद्यात् ॥ कZ_०२.०१.१७ ॥
ਬਸਤੀ/ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਜਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰ-ਛੂਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 10
निवृत्तपरिहारान्पितेवानुगृह्णीयात् ॥ कZ_०२.०१.१८ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰ-ਛੂਟਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 19
आकरकर्मान्तद्रव्यहस्तिवनव्रजवणिक्पथप्रचारान्वारिस्थलपथपण्यपत्तनानि च निवेशयेत् ॥ कZ_०२.०१.१९ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣਾਂ, ਉਤਪਾਦਨ ਕੇਂਦਰ/ਕਾਰਖਾਨੇ, ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ, ਹਾਥੀ‑ਜੰਗਲ, ਪਸ਼ੂ‑ਪਾਲਣ ਕੇਂਦਰ/ਚਰਾਗਾਹ, ਵਪਾਰਕ ਰਾਹ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ‑ਮਾਰਗ, ਜਲ‑ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਥਲ‑ਮਾਰਗ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਬੰਦਰਗਾਹ/ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਾਪਤ (ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ) ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 20
सहोदकमाहार्योदकं वा सेतुं बन्धयेत् ॥ कZ_०२.०१.२० ॥
ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ (ਨਹਿਰ/ਮੋੜ ਰਾਹੀਂ) ਸੇਤੂ (ਬਾਂਧ/ਤਟਬੰਧ/ਜਲਾਸ਼ਯ) ਬਣਵਾਏ।
Sutra 21
अन्येषां वा बध्नतां भूमिमार्गवृक्षोपकरणानुग्रहं कुर्यात्पुण्यस्थानारामाणां च ॥ कZ_०२.०१.२१ ॥
ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਲੋਕ (ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ) ਬਣਾਉਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਲੱਕੜ/ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਬਾਗਾਂ ਲਈ ਵੀ।
Sutra 22
सम्भूयसेतुबन्धादपक्रामतः कर्मकरबलीवर्दाः कर्म कुर्युः ॥ कZ_०२.०१.२२ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਸਾਂਝੇ ਸੇਤੂ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਹਲ-ਬੈਲ ਫਿਰ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ (ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਹੇਗਾ)।
Sutra 23
व्ययकर्मणि च भागी स्यात् न चांशं लभेत ॥ कZ_०२.०१.२३ ॥
ਉਹ ਖਰਚ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਲਾਭ-ਹਿੱਸਾ (ਉਪਜ ਤੋਂ ਹਿੱਸਾ) ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ।
Sutra 24
मत्स्यप्लवहरितपण्यानां सेतुषु राजा स्वाम्यं गच्छेत् ॥ कZ_०२.०१.२४ ॥
ਸੇਤੂ-ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੱਛੀ, ਨੌਕਾਵਾਂ/ਪਲਵ (ਫੈਰੀ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਹਰੀ ਉਪਜ/ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ ਹੋਵੇਗਾ (ਅਰਥਾਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਰਾਜਸਵ ਵਸੂਲੀ)।
Sutra 25
दासाहितकबन्धूनशृण्वतो राजा विनयं ग्राहयेत् ॥ कZ_०२.०१.२५ ॥
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾਸਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ/ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਤਮਕ ਸੁਧਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।
Sutra 26
बालवृद्धव्यसन्यनाथांश्च राजा बिभृयात्स्त्रियमप्रजातां प्रजातायश्च पुत्रान् ॥ कZ_०२.०१.२६ ॥
ਰਾਜਾ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਬੇਔਲਾਦ ਔਰਤ ਦਾ ਅਤੇ ਔਲਾਦ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੇ।
Sutra 27
बालद्रव्यं ग्रामवृद्धा वर्धयेयुरा व्यवहारप्रापणात्देवद्रव्यं च ॥ कZ_०२.०१.२७ ॥
ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਢੁੱਕਵੇਂ ਲੈਣ-ਦੇਣ/ਵਿਹਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਵਧਾਉਣ (ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਕੇ ਉਪਜਾਊ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ); ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ।
Sutra 28
अपत्यदारं मातापितरौ भ्रातृऋनप्राप्तव्यवहारान्भगिनीः कन्या विधवाश्चाबिभ्रतः शक्तिमतो द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र पतितेभ्यः अन्यत्र मातुः ॥ कZ_०२.०१.२८ ॥
ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, (ਹੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ) ਭਰਾ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਯ ਦਾਅਵੇ ਵਾਲੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਭੈਣ, ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਧੀ ਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪਣ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਪਤਿਤ/ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਛੂਟ ਹੈ, ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Sutra 29
पुत्रदारमप्रतिविधाय प्रव्रजतः पूर्वः साहसदण्डः स्त्रियं च प्रव्राजयतः ॥ कZ_०२.०१.२९ ॥
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੰਨਿਆਸ/ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਲਈ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ‘ਸਾਹਸ’ (ਬਲਪੂਰਵਕ ਅਪਰਾਧ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੰਡ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ/ਘਰ-ਤਿਆਗ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ।
Sutra 30
लुप्तव्यायामः प्रव्रजेदापृच्छ्य धर्मस्थान् ॥ कZ_०२.०१.३० ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਯਤ ਕੰਮ-ਕਰਤੱਬ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ (ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਛੂਟ ਹੋਵੇ), ਉਹ ਧਰਮਸਥਾਂ (ਨਿਆਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ) ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ/ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ (ਸੰਨਿਆਸ) ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇ।
Sutra 31
अन्यथा नियम्येत ॥ कZ_०२.०१.३१ ॥
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ/ਰੋਕ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 32
वानप्रस्थादन्यः प्रव्रजितभावः सजातादन्यः संघः सामुत्थायिकादन्यः समयानुबन्धो वा नास्य जनपदमुपनिविशेत ॥ कZ_०२.०१.३२ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ ਵਰਗ, ਸਥਾਨਕ ਜਾਤ/ਕੁਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਘ, ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਿਕਾਰੀ (ਸਾਮੁਤ્થਾਇਕ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਰਾਰ-ਬੱਧ ਟੋਲੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 33
न च तत्रारामा विहारार्था वा शालाः स्युः ॥ कZ_०२.०१.३३ ॥
ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਾਗ਼ (ਆਰਾਮ) ਜਾਂ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਣ/ਵਿਨੋਦ ਲਈ ਹਾਲ/ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ।
Sutra 34
नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवा न कर्मविघ्नं कुर्युः ॥ कZ_०२.०१.३४ ॥
ਨਟ, ਨਰਤਕ, ਗਾਇਕ, ਵਾਦਕ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ੀਲਵ (ਕਲਾਕਾਰ) ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ।
Sutra 35
निराश्रयत्वाद्ग्रामाणां क्षेत्राभिरतत्वाच्च पुरुषाणां कोशविष्टिद्रव्यधान्यरसवृद्धिर्भवति ॥ कZ_०२.०१.३५ ॥
ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ (ਪਰਜੀਵੀ) ਆਸਰਿਆਂ/ਅੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਬੇਗਾਰ/ਸੇਵਾ-ਉਪਜ, ਵਸਤੂਆਂ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਕਰਯੋਗ ਉਤਪਾਦ/‘ਰਸਾਂ’ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 36
देशं परिहरेद् राजा व्ययक्रीडाश्च वारयेत् ॥ कZ_०२.०१.३६च्द् ॥
ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼/ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਖ਼ਰਚ ਤੇ ਖੇਡ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 37
स्तेनव्यालविषग्राहैर्व्याधिभिश्च पशुव्रजान् ॥ कZ_०२.०१.३७च्द् ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਚੋਰਾਂ, ਖੂੰਖਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਕੱਟ/ਡੰਸ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 38
शोधयेत्पशुसंघैश्च क्षीयमाणं वणिक्पथम् ॥ कZ_०२.०१.३८च्द् ॥
ਜੋ ਵਪਾਰ-ਮਾਰਗ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ-ਕਾਰਵਾਂ (ਪਸ਼ੂ-ਸੰਘ) ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 39
रक्षेत्पूर्वकृतान् राजा नवांश्चाभिप्रवर्तयेत् ॥ कZ_०२.०१.३९च्द् ॥
ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕੰਮ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਏ।
Frequently Asked Questions
A stable, populated, and productive countryside: villages are sized for viability, spaced for mutual aid, bounded to reduce disputes, protected by frontier gates/forts, and incentivized through grants and material support—yielding food security, predictable revenue, and internal peace.
Non-cultivators lose entitlements: lands are made ‘āchidyānya’ (liable to be taken back/forfeited) for those who do not cultivate; additionally, the frontier architecture (antapāla durgas and janapada gates) implies coercive enforcement against threats and disorder.