Adhyaya 257
वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् (The Topic of Verbal Abuse and Related Offences)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਾਕ੍-ਪਾਰੁਸ਼੍ਯ (ਵਚਨਿਕ ਅਪਮਾਨ), ਸਾਹਸ (ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਹਮਲਾ), ਕਾਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਲੰਘਣਾਂ, ਵਪਾਰਕ ਧੋਖਾਧੜੀ ਅਤੇ ਚੋਰੀ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਆਦਿ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਨਿਆਂਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਪੰਗ/ਰੋਗੀ ਦਾ ਮਖੌਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਕਸਮ-ਵਾਕਾਂ ਲਈ ਜੁਰਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਵਰਣ-ਭੇਦ, ਸੰਦਰਭ (ਅਨੁਲੋਮ/ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ) ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲਕਸ਼ (ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ, ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਾ) ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ ਦੀ ਪੜਾਅਵਾਰ ਵਾਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ, ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣਾ, ਅੰਗ ਕੱਟਣਾ ਤੱਕ ਚੋਟ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਟੋਲੀ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਲਈ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ ਤੇ ਵਾਪਸੀ/ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਸਮੇਤ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਝੂਠੇ ਮਾਪ-ਤੋਲ, ਮਿਲਾਵਟ, ਕੀਮਤ-ਗਠਜੋੜ, ਨਿਆਂਯੋਗ ਨਫ਼ੇ ਦੀ ਹੱਦ, ਚੁੰਗੀ/ਸ਼ੁਲਕ ਅਤੇ ਟੈਕਸ-ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੰਡ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੋਰ ਦੀ ਸ਼ੱਕ-ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਗਵਾਹ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ, ਪਿੰਡ-ਹੱਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਦੇਹਦੰਡ ਤੋਂ ਮੌਤਦੰਡ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਪਰਾਧੀ ਲਈ ਦਾਗ/ਨਿਰਵਾਸਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਖੁਦ ਬੈਠ ਕੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਧਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सीमाविवादादिनिर्णयो नाम षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् अग्निर् उवाच सत्यासत्यान्यथा स्तोत्रैर् न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानर्धत्रयोदश
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸੀਮਾਵਿਵਾਦਾਦਿ-ਨਿਰਣਯ’ ਨਾਮਕ 256ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 257ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਵਾਕ੍ਪਾਰੁਸ਼੍ਯਾਦਿ-ਪ੍ਰਕਰਣ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਕੋਈ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦਿਆਂ ਵੀ, ਵਿਅੰਗ-ਸਤੁਤੀ ਜਾਂ ਤਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਗਹੀਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਦੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਰੋਗੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਕਰੇ, ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਪਣ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 2
अभिगन्तास्मि भगिनीम्मातरं वा तवेति च शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविंशतिकं दमं
ਜੇ ਕੋਈ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਕਹੇ—“ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭੈਣ ਜਾਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਦੁਰਕਰਮ/ਅਪਮਾਨ ਕਰਾਂਗਾ,” ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਉਸ ਸਹੁੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪੱਚੀ ਪਣ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵਸੂਲ ਕਰਵਾਏ।
Verse 3
अर्धो ऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च दण्डप्रणयनं कार्यं वर्णजात्युत्तराधरैः
ਨੀਵੀਂ ਹੈਸियत ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧੀ ਲਈ ਦੰਡ ਅੱਧਾ ਹੋਵੇ; ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਉੱਚ ਹੈਸियत ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋਵੇ। ਦੰਡ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਅਪਰਾਧੀ ਤੇ ਪੀੜਤ ਦੀ ਵਰਣ-ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 4
प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः वर्णानामानुलोम्येन तस्मादेवार्धहानितः
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ (ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ) ਅਤੇ ਅਪਵਾਦ/ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ (ਉੱਚ) ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੋਗੁਣਾ ਜਾਂ ਤਿਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਨੁਲੋਮ (ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੰਡ ਅੱਧਾ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः शत्यस्ततो ऽर्धिकः पादनासाकर्णिकरादिषु
ਬਾਂਹ, ਗਰਦਨ, ਅੱਖ ਜਾਂ ਰਾਨ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਨ-ਦੰਡ ਸੌ (ਇਕਾਈਆਂ) ਹੈ। ਪੈਰ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਕਨਪੱਟੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚੋਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਦੰਡ ਹੈ।
Verse 6
अशक्तस्तु वदन्नेवन्दण्डनीयः पणान् दश तथा शक्तः प्रतिभुवं दद्यात् क्षेमाय तस्य तु
ਜੋ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਪਣਾਂ ਦੇ ਦੰਡ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਸਲਾਮਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਭੂ (ਜ਼ਮਾਨਤ) ਦੇਵੇ।
Verse 7
पतनीयकृते क्षेपे दण्डी मध्यमसाहसः उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं
ਜੇ ਪਤਨੀਯ (ਪਤਨਕਾਰਕ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਛੇਪ/ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਮੱਧਮ-ਸਾਹਸ ਦੰਡ ਮਿਲੇ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਉਪਪਾਤਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ-ਸਾਹਸ ਦਾ ਦੰਡ ਅਦਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 8
त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः दद्यादित्यत्र दाप्य इति पाठो भवितुं युक्तः मध्यमो ज्ञातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः
ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯ (ਵੇਦ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ), ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਪਮਾਨ ਉੱਤਮ ਸਾਹਸ (ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਉੱਦੰਡ ਅਪਰਾਧ) ਹੈ। ‘ਦਦ੍ਯਾਤ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਦਾਪ੍ਯ’ (ਦੰਡ ਭਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ) ਪਾਠ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਜਾਂ ਪੂਗ/ਸੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਮੱਧਮ; ਪਿੰਡ/ਦੇਸ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਥਮ (ਨਿਊਨ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
असाक्षिकहते चिह्नैर् युक्तिभिन्नागमेन च द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद्भयात्
ਜਦੋਂ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਮਾਮਲਾ ਅਟਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਵਾਦ/ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਗਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਯੁਕਤੀ (ਤਰਕ) ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕੂਟ ਨਿਸ਼ਾਨ ਘੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 10
भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः
ਰਾਖ, ਚਿਕੜ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੇ ਦਸ ਪਣ ਦਾ ਦੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਮੇਧ੍ਯ (ਅਪਵਿੱਤਰ)—ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੀ ਐਡੀ ਜਾਂ ਥੁੱਕ—ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੇ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च हीनेष्वर्धं दमो मोहमदादिभिरदण्डनम्
ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦਮਨ/ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ—ਸਮ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ; ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀ ਲਈ ਦੋਗੁਣਾ; ਨੀਵੀਂ ਲਈ ਅੱਧਾ। ਪਰ ਜੇ ਮੋਹ, ਮਦ (ਨਸ਼ਾ) ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੰਡ ਨਾ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 12
विप्रपीडाकरं च्छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्धिकः
ਜੋ ਅਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਅੰਗ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ। ਕੇਵਲ ਹੱਥ/ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਪ੍ਰਥਮ ਦੰਡ; ਅਤੇ ਛੂਹ/ਮਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਵੱਧ ਦੰਡ ਵਿਧੇਯ ਹੈ।
Verse 13
उद्गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ परस्परन्तु सर्वेषां शास्त्रे मध्यमसाहसः
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਨ ਲਈ ਹੱਥ ਜਾਂ ਪੈਰ ਚੁੱਕੇ, ਤਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦਸ ਜਾਂ ਵੀਹ ਦਾਮ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਸਭ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮੱਧਯਮ-ਸਾਹਸ’ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 14
पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश पीडाकर्षां शुकावेष्टपादाध्यासे शतन्दमः
ਪੈਰ, ਵਾਲ, ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਹੱਥ ਖਿੱਚਣ/ਨੋਚਣ ਲਈ ਦੰਡ ਦਸ ਪਣ ਹੈ। ਦਰਦ ਦੇ ਕੇ ਘਸੀਟਣ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਦੰਡ ਸੌ ਪਣ ਹੈ।
Verse 15
शोणितेन विना दुःस्वङ्कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः द्वात्रिंशतं पणान् दाप्यो द्विगुणं दर्शने ऽसृजः
ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਖੂਨ ਨਾ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਬੱਤੀ ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੇ ਖੂਨ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ।
Verse 16
करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा
ਹੱਥ, ਪੈਰ ਜਾਂ ਦੰਦ ਟੁੱਟਣ ਤੇ; ਕੰਨ ਜਾਂ ਨੱਕ ਕੱਟਣ ਤੇ; ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਟ ਜਾਣ ਤੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਸੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਮੁਰਦੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੱਧਮ ਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 17
चेष्टाभोजनवाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भङ्गे मध्यमसाहसः
ਕਿਸੇ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ; ਅੱਖ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ; ਅਤੇ ਗਰਦਨ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਹੱਡੀ ਤੋੜਨਾ—ਇਹ ਸਭ ‘ਮੱਧਯਮ-ਸਾਹਸ’ ਨਾਮਕ ਮੱਧਮ ਦਰਜੇ ਦਾ ਹਿੰਸਕ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।
Verse 18
एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद्द्विगुणा दमाः कलहापहृतं देयं दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः
ਜੋ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ, ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਦੰਡ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਛੀਨਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਦੰਡ ਵੀ ਦੋਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् द्वाविंशतिपणामिति ख दाप्यो दण्डञ्च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः
ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਖਰਚਾ ਭਰੇ। ਉਸ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਬਾਈ ਪਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਝਗੜੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 20
तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्नन् दण्ड्यः पणान्दश ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे
ਜੇ ਤਰਿਕ (ਕਿਸ਼ਤੀਵਾਲਾ/ਸ਼ੁਲਕ ਵਸੂਲਣ ਵਾਲਾ) ਥਲ-ਸ਼ੁਲਕ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤਿਵੇਸ਼੍ਯਾਂ (ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਮਾਨ/ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਵਾਸੀ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨਿਮੰਤ੍ਰਣ (ਯੋਗ ਬੁਲਾਵੇ ਬਿਨਾਂ) ਲਈ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 21
अभिघाते तथा भेदे च्छेदे बुद्ध्यावपातने पणान्दाप्यः पञ्चदशविंशतिं तत्त्रयन्तथा
ਅਭਿਘਾਤ (ਹਮਲਾ), ਭੇਦ (ਨੁਕਸਾਨ/ਤੋੜ-ਫੋੜ), ਛੇਦ (ਕੱਟਣਾ/ਅੰਗ-ਛੇਦ) ਅਤੇ ਬੁੱਧਿ-ਅਵਪਾਤਨ (ਹੋਸ਼/ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ) ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀਹ ਪਣ ਤੱਕ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੀ।
Verse 22
दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा षाडशाद्यं पणात् दाप्यो द्वितीयो मध्यमन्दमम्
ਜੋ ਦੁੱਸਵੋਤਪਾਦੀ (ਅਸ਼ੁਭ/ਦੁਰਭਾਗੇ) ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਸੁੱਟੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਹਰ (ਵਿਸ਼) ਪਦਾਰਥ ਦੇਵੇ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਅਪਰਾਧੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੱਧਮ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਲਕਾ ਦਮ (ਜੁਰਮਾਨਾ) ਭਰੇ।
Verse 23
दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद्द्विपणप्रभृतिः क्रमात्
ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਖੂਨ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਅੰਗ/ਸ਼ਾਖਾ ਕੱਟਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਦੰਡ ਦੋ ਪਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 24
लिङ्गस्य च्छेदने मृत्तौ मध्यमो मूल्यमेव च महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणा दमाः
ਲਿੰਗ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਦਰਜੇ ਦਾ ਦੰਡ ਦੇਯ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਮੁੱਲ (ਹਰਜਾਨਾ) ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
प्ररोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे उपजीव्यद्रुमाणान्तु विंशतेर्द्विगुणा दमाः
ਅੰਕੁਰ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਜਾਂ ਤਣੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਰਣ/ਫਾੜਣ ਉੱਤੇ ਵੀਹ ਪਣ ਦੰਡ ਹੈ; ਪਰ ਜੀਵਿਕਾ-ਆਧਾਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ।
Verse 26
यः साहसङ्कारयति स दाप्यो द्विगुणन्दमम् यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम्
ਜੋ ਕੋਈ ਹਿੰਸਾ/ਸਾਹਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਦੰਡ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਜੋ ‘ਮੈਂ ਭਰਾਂਗਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕਰਵਾਏ, ਉਸ ਤੋਂ ਚੌਗੁਣਾ ਦੰਡ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 27
आर्याक्रोशातिक्रमकृद्भ्रातृजायाप्रहारदः सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः
ਜੋ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰੇ, ਜੋ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਕਰੇ, ਜੋ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰੇ, ਜੋ ਸੌਂਪੀ/ਹੁਕਮ ਕੀਤੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਧ ਮਾਰੇ—ਇਹ ਦੰਡਯੋਗ ਅਪਰਾਧੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 28
सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश् चयः
ਸਾਮੰਤ, ਕੁਲਿਕ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਅਪਕਾਰ (ਹਾਨੀ/ਅਨਿਆਇ) ਕਰੇ, ਉਸ ਲਈ ਪੰਜਾਹ ਪਣਾਂ ਦਾ ਦੰਡ (ਜੁਰਮਾਨਾ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 29
स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश्चोत्तमान् स्पृशन्
ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰੇ; ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚੀਕਣ ਤੇ ਮਦਦ ਲਈ ਨਾ ਦੌੜੇ; ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਏ; ਅਤੇ ਚੰਡਾਲ ਜੋ ਉੱਚ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੇ—ਇਹ ਸਭ ਨਿੰਦਣਯ ਹਨ।
Verse 30
शूद्रः प्रव्रजितानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः प्ररोहिशाखिनामित्यादिर्विंशतेर्द्विगुणा दमा इत्य् अन्तः पाठः ख पुस्तके नास्ति अयुक्तं शपथं कुर्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत्
ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤਾਂ (ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ) ਦਾ ਭੋਜਕ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਕਰਮ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੋਜਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਰੋਹਿਸਾਖਿਨਾਮ…’ ਤੋਂ ‘ਵੀਹ ਦੇ ਦੁੱਗਣੇ ਦਮ’ ਤੱਕ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਾਠ ‘ਖ’ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਅਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਯੁਕਤ ਸਹੁੰ (ਸ਼ਪਥ) ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ਪਥ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 31
वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पूंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् साधारणस्यापलोपी दासीगर्भविनाशकृत्
ਜੋ ਬਲਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਪਸ਼ੂ ਮਾਰੇ; ਜੋ ਪੁਰਸ਼ਤਵ (ਵੀਰਯ) ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ; ਜੋ ਸਾਂਝੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਸੀ ਦੇ ਗਰਭ ਦਾ ਨਾਸ (ਗਰਭਪਾਤ) ਕਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਘੋਰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
पितापुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्यशिष्यकाः एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक्
ਪਿਉ-ਪੁੱਤਰ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ, ਉਹ ਸੌ (ਪਣ) ਦੇ ਦੰਡ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश
ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਕੱਪੜਾ/ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂ ਵਰਤੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਪਣ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਨੇਜਕ (ਧੋਬੀ) ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਮ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ। ਵਿਕਰੀ, ਅਵਕ੍ਰਯ (ਅਨੁਚਿਤ ਮੁੜ-ਖਰੀਦ), ਆਧਾਨ/ਜਮ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਯਾਚਿਤ ਉਧਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੈ।
Verse 34
तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम्
ਜੋ ਝੂਠੇ ਤਰਾਜੂ, ਬੱਟੇ ਤੇ ਮਾਪ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਮ (ਸਰਵੋੱਚ) ਦੰਡ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 35
अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम्
ਜੋ ਖਰਾ ਸਿੱਕਾ ਨਕਲੀ ਕਹੇ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਨੂੰ ਖਰਾ ਕਹੇ—ਐਸਾ ਸਿੱਕਾ-ਪਰਖੀ ਪਹਿਲੇ ਸਾਹਸ ਵਾਲਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰੇਗਾ।
Verse 36
भिषङ्मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्यक्षु प्रथमं दमम् मानुषे मध्यमं राजमानुषेषूत्तमन्तथा
ਜੋ ਹਕੀਮ/ਵੈਦ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰੇ, ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ—ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ (ਘੱਟ) ਦੰਡ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ (ਸਰਵੋੱਚ) ਦੰਡ।
Verse 37
अबध्यं यश् च बध्नाति बध्यं यश् च प्रमुञ्चति अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्यो दममुत्तमम्
ਜੋ ਕੈਦ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੈਦ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਣਮਨਜ਼ੂਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ—ਉਹ ਉੱਤਮ (ਸਰਵੋੱਚ) ਦੰਡ ਭਰੇਗਾ।
Verse 38
मानेन तुलया वापि यो ऽंशमष्टमकं हरेत् द्वाविंशतिपणान् दाप्यो वृद्धौ हानौ च कल्पितम्
ਜੋ ਕੋਈ ਮਾਪ ਜਾਂ ਤਰਾਜੂ ਨਾਲ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੜਪ ਲਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਈਂ ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਮਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘਾਟ, ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਦੰਡ ਨਿਯਤ ਹੈ।
Verse 39
भेषजस्नेहलवणगन्धान्यगुडादिषु पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश
ਜੋ ਕੋਈ ਦਵਾਈਆਂ, ਤੇਲ/ਘੀ, ਨਮਕ, ਸੁਗੰਧੀ ਪਦਾਰਥ, ਗੁੜ ਆਦਿ ਵਪਾਰਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟੀਆ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 40
सम्भूय कुर्वतामर्घं सबाधं कारुशिल्पिनां अर्थस्य ह्रासः वृद्धिं वा सहस्रो दण्ड उच्यते
ਜੇ ਕਾਰੀਗਰ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਮਿਲ ਕੇ ਰੁਕਾਵਟ/ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਅ ਤੈਅ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਜਾਂ ਬੇਜਾ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪਣ ਦਾ ਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 41
राजानि स्थाप्यते यो ऽर्थः प्रत्यहं तेन विक्रयः क्रयो वा निस्रवस्तस्माद्बणिजां लाभकृत् स्मृतः
ਜੋ ਪੂੰਜੀ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 42
स्वदेशपण्ये तु शतं बणिज् गृह्णीत पञ्चकं दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयौ
ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਮਾਲ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਸੌ ‘ਤੇ ਪੰਜ ਜਾਂ ਦਸ ਨਫ਼ਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਫ਼ਾ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 43
पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवं अर्थो ऽनुग्रहकृत् कार्यः क्रेतुर्विक्रेतुरेव च
ਮਾਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਮਾਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਖਰਚੇ (ਸੰਭਾਲ, ਢੁਆਈ ਆਦਿ) ਜੋੜ ਕੇ, ਖਰੀਦਦਾਰ ਤੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਅੰਤਿਮ ਰਕਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 44
गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति सोदयन्तस्य दाप्यो ऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਕੀਮਤ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਖਰੀਦਦਾਰ ਨੂੰ ਮਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਕੇ ਮਾਲ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਮਾਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਮਿਲਦੀ ਕੀਮਤ ਮੁਤਾਬਕ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕਰੇ।
Verse 45
विक्रीतमपि विक्रेयं पूर्वे क्रेतर्यगृह्णति हानिश्चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत्
ਵਿਕਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਮਾਲ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮਾਲ ਵਿਕਰੇਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਵੇਚਣਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨੁਕਸਾਨ ਖਰੀਦਦਾਰ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 46
राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः
ਰਾਜੀ ਜ਼ਬਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੇ ਮਾਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੰਗ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਵਿਕਰੇਤਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ/ਭਰਪਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨੁਕਸਾਨ ਉਸੇ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 47
अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं वा दुष्टवद्यदि विक्रीनीते दमस्तत्र तन्मूल्यादद्विगुणो भवेत्
ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੇਚੇ, ਜਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਚੀਜ਼ ਵੇਚੇ, ਜਾਂ ਠੀਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਦੱਸ ਕੇ ਵੇਚੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜੁਰਮਾਨਾ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋਵੇ।
Verse 48
क्षयं वृद्धिञ्च बणिजा पण्यानामविजानता क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन् षड् भागदण्डभाक्
ਜੋ ਵਪਾਰੀ ਮਾਲ ਦੀ ਘਟਤ-ਵੱਧਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਖਰੀਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕੀਮਤ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦੰਡ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 49
समवायेन बणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वतां लभालाभौ यथा द्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ
ਲਾਭ ਲਈ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਫ਼ਾ-ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਲਗਾਈ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਂ ਕੀਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 50
प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच्च नाशितं स तद्दयाद्विप्रवाच्च रक्षिताद्दशमांशभाक्
ਚਾਹੇ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੌਂਪੀ ਨਾ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।
Verse 51
अर्थप्रेक्षपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपा हरेत् व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत्
ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਮੁੱਲ-ਅੰਕਣ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਮਾਲ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਵੀਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ੁਲਕ ਵਜੋਂ ਲਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜ-ਉਪਯੋਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੇ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਹੱਕ (ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
मिथ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपक्रमन् दाप्यस्त्वष्टगुणं यश् च सव्याजक्रयविक्रयौ
ਜੋ ਤੋਲ-ਮਾਪ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਝੂਠੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਚੁੰਗੀ-ਚੌਕੀ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਦੰਡ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਖੇ/ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ।
Verse 53
देशन्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर् विना नृपः
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਰਦੇਸ ਜਾ ਕੇ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਨਾਨਿਆਂ (ਜਾਤੀ-ਭਾਈਚਾਰੇ) ਵੱਲੋਂ ਆ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 54
जिह्मं त्यजेयुर्निर्लोभमशक्तो ऽन्येन कारयेत् अनेन विधिराख्यात ऋत्विक्कर्षकर्मिणां
ਉਹ ਟੇਢਾ (ਬੇਇਮਾਨ) ਆਚਰਨ ਛੱਡ ਕੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿਣ। ਜੋ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਕਰਵਾ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 55
ग्राहकैर् गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा पूर्वकर्मापराधी वा तथैवाशुद्धवासकः
ਚੋਰ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਖੋਜੀ ਕੁੱਤੇ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਅਪਰਾਧੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ (ਸ਼ੱਕੀ) ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 56
अन्ये ऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः द्यूतस्त्रीपानशक्ताश् च शुष्कभिन्नमुखस्वराः
ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਫੜੇ ਜਾਣ—ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਾਤ, ਨਾਮ ਆਦਿ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਜੂਏ, ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ-ਫਟਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
Verse 57
परद्रव्यगृहाणाञ्च पृच्छका गूढचारिणः निराया व्ययवन्तश् च विनष्ट द्रव्यविक्रयाः
ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਟੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੁਕ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਖਰਚਾ ਵੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮੂਲ ਅਣਜਾਣ (ਗੁੰਮ) ਮਾਲ ਵੇਚਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਚੋਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।
Verse 58
गृहीतः शङ्कया चौर्येनात्मानञ्चेद्विशोधयेत् दापयित्वा हृतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत्
ਚੋਰੀ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਜੇ ਆਪਣੀ ਬੇਗੁਨਾਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਚੋਰ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦੰਡ ਨਾਲ ਦੰਡਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 59
चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर् बुधैः सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत्
ਚੋਰ ਤੋਂ ਚੁਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਾਲ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ। ਪਰ ਜੇ ਦੋਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 60
घातिते ऽपहृते दोषो ग्रामभर्तुरनिर्गते स्वसीम्नि दद्याद्ग्रामस्तु पदं वा यत्र गच्छति
ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਮਾਲ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮ-ਭਰਤਾ (ਪਿੰਡ ਮੁਖੀ) ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਘਟਨਾ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਵੇ; ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਜਾਣ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੇ।
Verse 61
पञ्चग्रामी वहिः क्रोशाद्दशग्राम्यअथ वा पुनः वन्दिग्राहांस् तथा वाजिकुञ्जराणाञ्च हारिणः
ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਚਗ੍ਰਾਮੀ’ (ਪੰਜ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਜਾਂ ‘ਦਸ਼ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ’ (ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜੇ।
Verse 62
प्रसह्य घातिनश् चैव शूलमारोपयेन्नरान् उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ करसन्दंशहीनकौ
ਜੋ ਲੋਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਮਲਾ/ਹੱਤਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਉਤ્ક੍ਸ਼ੇਪਕ’ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰੰਥਿਭੇਦ’ ਨਾਮਕ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਸੰਡੰਸ਼ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਵਿਧਿਤ ਹੈ।
Verse 63
कार्यौ द्वितीयापराधे करपादैकहीनकौ भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रापकरणव्ययान्
ਦੂਜੇ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੰਡ ਲਾਗੂ ਕਰਨੇ ਹਨ—(1) ਇੱਕ ਹੱਥ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪੈਰ ਦਾ ਕੱਟਣਾ/ਵੰਚਿਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ (2) ਭੋਜਨ, ਨਿਵਾਸ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਰਮ-ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੇ ਖਰਚ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ।
Verse 64
दत्त्वा चौरस्य हन्तुर्वा जानतो दम उत्तमः शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः
ਜੋ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਚੋਰ ਜਾਂ ਕਾਤਲ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਨ-ਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਉੱਚਤਮ ਦੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 65
उत्तमो वाधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे शिलां बद्ध्वा क्षिपेदप्सु नरघ्नीं विषदां स्त्रियं
ਉਹ ਉੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੀਚ, ਜੇ ਔਰਤ ਕਾਰਨ ਮਰਦ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਰਦ-ਘਾਤਣੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 66
विषाग्निदां निजगुरुनिजापत्यप्रमापणीं विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत्
ਜੋ ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਰਤੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੱਚੇ/ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰੇ—ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ, ਹੱਥ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਹੋਠ ਵਿਗਾੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਗੋਵਾਂ/ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਰੌਂਦ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 67
क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः राजपत्न्य् अभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना
ਜੋ ਖੇਤ, ਘਰ, ਜੰਗਲ, ਪਿੰਡ, ਵਿਵੀਤ (ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਚਰਾਗਾਹ) ਜਾਂ ਖਲਿਹਾਨ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ/ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ (ਕਟਾਗ્નਿ) ਨਾਲ ਸਾੜਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 68
पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशिपरस्त्रियाः स्वजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः
ਅਪਹਰਨ/ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਣਾ/ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਆਨੁਲੋਮ (ਮਨਜ਼ੂਰ ਉੱਚ-ਵਰਨ ਗਮਨ) ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਦੰਡ।
Verse 69
प्रातिलोम्ये बधः पुंसां नार्याः कर्णावकर्तनम् नीवीस्तनप्रावरणनाभिकेशावमर्दनम्
ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ (ਉਲਟ ਵਰਣ) ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਵਧ ਦੀ ਸਜ਼ਾ; ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕੰਨ ਕੱਟਣਾ, ਅਤੇ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਵਾਲੇ ਦੰਡ—ਕਮਰ ਦਾ ਕਪੜਾ ਉਤਾਰਨਾ, ਛਾਤੀ ਦਾ ਆਵਰਨ ਹਟਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ/ਵਿਕਾਰਿਤ ਕਰਨਾ।
Verse 70
अदेशकालसम्भाषं सहावस्थानमेव च स्त्री निषेधे शतं दद्याद् द्विशतन्तु दमं पुमान्
ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ-ਸਮੇਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਾ—ਜਿੱਥੇ ਇਸਤਰੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ/ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਵੇ—ਉੱਥੇ ਇਸਤਰੀ ਸੌ (ਪਣ) ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਦੋ ਸੌ (ਪਣ) ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ।
Verse 71
प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा संग्रहणे तथा पशून् गच्छंश्छतं दाप्यो हीनां स्त्रीं गाश् च मध्यमम्
ਨਿਸ਼ੇਧ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅਵੈਧ ਸੰਗ੍ਰਹਣ/ਸਹਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਹੰਕਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸੌ (ਪਣ) ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ; ਹੇਠਲੀ ਹੈਸियत ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਲੈਣ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਦੰਡ ਹੈ।
Verse 72
अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पञ्चाशत् पणिकन्दमम्
ਰੱਖੀ/ਅਵਰੁੱਧ ਦਾਸੀ ਅਤੇ ਭੁਜਿਸ਼ਿਆ (ਬੰਧੂਆ ਇਸਤਰੀ) ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗਮ੍ਯ’ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ (ਪਣ) ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੰਡ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 73
प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः कुबन्धेनाङ्क्य गमयेदन्त्याप्रव्रजितागमे
ਜੋ ਦਾਸੀ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸੰਭੋਗ ਕਰੇ, ਉਸ ਲਈ ਦਸ ਪਣ ਦਾ ਦੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਦਾਗ਼ ਲਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਅੰਤ੍ਯ ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤਾ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਗਮਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ।
Verse 74
न्यूनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनम् पारदारिकचौरं वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः
ਜੋ ਰਾਜ-ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਘਟਾ ਜਾਂ ਵਧਾ ਕੇ ਲਿਖੇ, ਜਾਂ ਪਰ-ਇਸਤਰੀਗਾਮੀ ਜਾਂ ਚੋਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ—ਉਸ ਲਈ ਸਰਵੋੱਚ ਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 75
अभक्षैर् दूषयन् विप्रं दण्ड उत्तमसाहसम् कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी
ਜੋ ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਉੱਤਮਸਾਹਸ’ ਦੰਡ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਲੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ (ਅਧਰਮ ਨਾਲ) ਮਾਸ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਵੀ।
Verse 76
अङ्गहीनश् च कर्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसं शक्तो ह्य् अमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणः शृङ्गिणस् तथा
ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਹਾਨੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ‘ਉੱਤਮਸਾਹਸ’ ਦੀ ਉੱਚੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਰਕਮ ਵੀ ਵਸੂਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਮਾਲਕ (ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ) ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ—ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 77
प्रथमं साहसं दद्याद्विक्रुष्टे द्विगुणं तथा अचौरञ्चौरे ऽभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमं
ਪਹਿਲੇ ਸਾਹਸ (ਹਿੰਸਾ) ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਵਿਕ੍ਰੁਸ਼ਟ (ਉੱਚੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ) ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਅਚੋਰ ਨੂੰ ‘ਚੋਰ’ ਆਖੇ, ਉਹ ਪੰਜ ਸੌ ਪਣ ਦਾ ਦੰਡ ਭਰੇ।
Verse 78
राज्ञो ऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकं तथा मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताडयितुस् तथा
ਜੋ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਬੋਲ ਬੋਲੇ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢੇ, ਜੋ ਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਚੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਦੰਡਯੋਗ ਅਪਰਾਧੀ ਹਨ।
Verse 79
तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत् राजयानासनारोढुर्दण्डो मध्यमसाहसः
ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੀਭ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਜ-ਯਾਨ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੱਧਮ ਸਾਹਸ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਦੰਡ (ਜੁਰਮਾਨਾ) ਹੋਵੇ।
Verse 80
द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस् तथा विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतो ऽष्टशतो दमः
ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਏਜੰਟ/ਕਾਰਕ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਏ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਸੌ (ਪਣ) ਦਾ ਦੰਡ ਹੈ।
Verse 81
यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनाभिपराजितः तमायान्तं पुनर्जित्वा दण्डयेद्द्विगुणं दमं
ਜੋ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ਸੋਚੇ ਕਿ “ਮੈਂ ਹਾਰਿਆ ਨਹੀਂ,” ਉਹ ਜਦੋਂ ਮੁੜ (ਵਿਵਾਦ ਲਈ) ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋਗੁਣਾ ਦੰਡ ਲਗਾਏ।
Verse 82
राज्ञान्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणायतं विवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतं
ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਦੰਡ (ਜੁਰਮਾਨਾ) ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਯਤਨ/ਅਧਿਕਾਰ ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਹ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ) ਅਦਾ ਕਰੇ।
Verse 83
धर्मश्चार्थश् च कीर्तिञ्च लोकपङ्क्तिरुपग्रहः प्रजाभ्यो बहुमानञ्च स्वर्गस्थानञ्च शाश्वतम्
ਧਰਮ, ਅਰਥ (ਧਨ), ਕੀਰਤੀ, ਲੋਕ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਚ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀ ਥਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 84
पश्यतो व्यवहारांश् च गुणाः स्युः सप्त भूपतेः
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਪ ਨਿਆਂਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਸੱਤ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
A graded penal framework: verbal abuse and assault are fined by severity (sāhasa grades), social status, protected targets, and outcomes (pain, blood, fracture, mutilation), alongside market regulation and theft procedure.
It recommends adjudication through external marks (cihna), reasoned inference (yukti), and authoritative tradition (āgama), explicitly acknowledging the risk of forged signs.
Abuse directed at a Vedic scholar (traividya), the king, or a deity is treated as uttama-sāhasa; similarly severe penalties are invoked for certain acts like weapon-striking and causing fetal loss in specified contexts.
Falsifying weights/measures, counterfeit coinage, declaring genuine coins counterfeit (and vice versa), adulterating goods (medicine, oils, salt, fragrances, jaggery), coercive price-fixing by artisans, and customs evasion.
By framing punishment, restitution, and regulation as dharmic maintenance of social order, and by concluding with the king’s duty to personally supervise judicial dealings and embody rulerly qualities.