Adhyaya 165: The Glory of Mathurā: The Account of Piṇḍa-Offering at the Catuḥsāmudrika Well
Mathurā-māhātmya: Catuḥsāmudrika-kūpa-piṇḍadāna-kathā
Tīrtha-Māhātmya and Ethical-Discourse (dāna, śrāddha, post-mortem consequence)
ବରାହ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାପଥର ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି। ଧନୀ ବୈଶ୍ୟ ସୁଶୀଳ ଗୃହପାଳନ ଓ ବ୍ୟାପାରରେ ମଗ୍ନ ରହି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଦେବାର୍ଚ୍ଚା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଦେବଭକ୍ତିକୁ ଅବହେଳା କଲା। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ପ୍ରେତ ହୋଇ ଜଳହୀନ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ପଥିକ ବଣିକ ବିଭୁକୁ ଭୟ ଦେଇ ଗିଳିବାକୁ ଯାଉଥିବା ପ୍ରେତ ଶର୍ତ୍ତ ରଖେ—ବିଭୁ ମଥୁରାକୁ ଯାଇ ଚତୁଃସାମୁଦ୍ରିକ କୂପରେ ସ୍ନାନ କରି ତାହାର ନାମରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବ। ପ୍ରେତ କହେ, ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରରେ କେବେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ଦିଆ ଏକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମାଷକ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏହା ଦାନ ଓ ତୀର୍ଥ-ସଂଯୁକ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମର ପାପଶମନ ଓ ଦୁଃଖନିବାରଣ ମହିମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 165
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथावृत्तं प्रतिष्ठाने दक्षिणापथमण्डले ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଏହାପରେ ଆହୁରି କହିବି; ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ଶୁଣ। ଦକ୍ଷିଣାପଥ ମଣ୍ଡଳର ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ନଗରରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେହି ଯଥାବୃତ୍ତାନ୍ତ।
Verse 2
सुशीलो नाम वैश्यस्तु तस्मिन्वसति पत्तने ॥ धनधान्यसमृद्धस्तु बहुपुत्रः कुटुम्बवान् ॥
ସେହି ନଗରରେ ସୁଶୀଳ ନାମକ ଜଣେ ବୈଶ୍ୟ ବସୁଥିଲା। ସେ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ, ବହୁ ପୁତ୍ରବାନ୍ ଓ କୁଟୁମ୍ବବାନ୍ ଥିଲା।
Verse 3
कुटुम्बभरणासक्तो नित्यकालं हि तिष्ठति ॥ स्नानं दानं जपं होमं देवार्चां न करोति सः ॥
କୁଟୁମ୍ବ ଭରଣପୋଷଣରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ସେ ସଦା ସେଥିରେ ଲାଗି ରହୁଥିଲା। ସେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ ଓ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନା କରୁନଥିଲା।
Verse 4
क्रयविक्रयसक्तस्य कालो दीर्घो गतस्तदा ॥ कदाचिदपि पापोऽसौ न साधु गमनं गतः ॥
କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟରେ ଆସକ୍ତ ତାହାର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ସେପରି କଟିଗଲା। ସେ ପାପୀ କେବେ ମଧ୍ୟ ସାଧୁସଙ୍ଗ କିମ୍ବା ସତ୍ପଥକୁ ଗଲା ନାହିଁ।
Verse 5
न तेन धर्मश्रवणं कदाचिदपि संश्रुतम् ॥ देवानां ब्राह्मणानां च भक्तिस्तस्य न विद्यते ॥
ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମଶ୍ରବଣ କରିନଥିଲା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାହାର ଭକ୍ତି/ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଥିଲା।
Verse 6
आत्मोदरनिमित्तं हि पापं च कुरुते सदा ॥ गच्छन्तं बहुकालं च न तं बुध्यति पापकृत् ॥
ନିଜ ଉଦର ପାଇଁ ସେ ସଦା ପାପ କରୁଥିଲା। ବହୁକାଳ ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପାପକର୍ତ୍ତା ତାହା ବୁଝିଲା ନାହିଁ।
Verse 7
न तस्य जायते बुद्धिर्दानं दातुं कदाचन ॥ तस्यैवं वसतस्तत्र प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे ॥
ତାହାର କେବେ ଦାନ ଦେବାର ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମିଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରେ ବସୁଥିଲା।
Verse 8
धनयुक्तोऽपि पापोऽसौ न ददाति कदाचन ॥ नैवान्यमतिदातारं शक्नोति च निरीक्षितुम् ॥
ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପାପୀ କେବେ ଦାନ ଦେଉନଥିଲା। ଅତି ଦାନଶୀଳ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସହିପାରୁନଥିଲା।
Verse 9
स तु कालेन महता कुटुम्बासक्तमानसः ॥ कदाचिद्दैवयोगेन साध्वीं भार्यां प्रियान्सुतान् ॥
କିନ୍ତୁ ବହୁକାଳ ପରେ, କୁଟୁମ୍ବରେ ଆସକ୍ତ ମନ ଥିବା ସେ ଜଣେ କେବେ ଦୈବଯୋଗରେ ସାଧ୍ବୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ (ପ୍ରସଙ୍ଗରେ) ପଡ଼ିଲା।
Verse 10
परिभ्रमन्क्षुधाविष्टो मरुदेशं गतोऽपि सः ॥ तत्रैव च कृतावासो बहुकालं स वै वणिक् ॥
ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ମରୁଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ସେଠାରେ ହିଁ ସେ ବଣିକ୍ ଆଶ୍ରୟ କରି ବହୁକାଳ ରହିଲା।
Verse 11
कदाचिद्दैवयोगेन तत्र सार्थ उपागतः ॥ तस्य मध्ये तु वणिजो मथुरायां विनिःसृताः ॥
କେବେ ଦୈବଯୋଗରେ ସେଠାକୁ ଗୋଟିଏ ସାର୍ଥ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଥୁରାରୁ ବାହାରିଥିବା ବଣିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 12
गते सार्थे तु स वणिक् तं वृक्षं समुपाश्रितः ॥ तत्रैव वसति प्रेतो रौद्ररूपो भयानकः ॥
ସାର୍ଥ ଚାଲିଗଲାପରେ ସେ ବଣିକ ସେହି ବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲା। ସେଠାରେ ରୌଦ୍ରରୂପୀ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରେତ ବସୁଥିଲା।
Verse 13
दीर्घदंष्ट्रः सुविकटो ह्रस्वबाहुर्विभीषणः ॥ महाहनुर्विशालाक्षो बिडालसदृशाननः ॥
ତାହାର ଦୀର୍ଘ ଦଂଷ୍ଟ୍ର ଥିଲା, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଟ; ହ୍ରସ୍ୱ ବାହୁ ଓ ଭୀଷଣ। ମହାହନୁ, ବିଶାଳ ଆଖି, ଏବଂ ବିଡାଳ ସଦୃଶ ମୁଖ ଥିଲା।
Verse 14
अथ कालेन बहुना दैवयोगेन भामिनि ॥ तत्राजगाम कश्चित्तु क्रयविक्रयकारकः ॥
ତାପରେ ବହୁ କାଳ ପରେ, ହେ ଭାମିନି, ଦୈବଯୋଗରେ ସେଠାକୁ କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟ କରୁଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟାପାରୀ ଆସିଲା।
Verse 15
तं दृष्ट्वा दूरतः प्रेतश्चातिहर्षेण संयुतः ॥ तत्राजगाम नृत्यन् स इदं वचनमब्रवीत् ॥
ତାକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି ପ୍ରେତ ଅତ୍ୟଧିକ ହର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲା। ସେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ ସେଠାକୁ ଆସି ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 16
भक्ष्यभूतो ममाद्यत्वं क्व भवान्यातुमिच्छति ॥ प्रेतस्य वचनं श्रुत्वा सोऽतिभीतो द्रुतं गतः ॥
“ଆଜି ତୁମେ ମୋର ଭକ୍ଷ୍ୟ ହୋଇଛ; ଏବେ କେଉଁଠିକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” ପ୍ରେତର କଥା ଶୁଣି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ପଳାଇଗଲା।
Verse 17
गच्छन्तं तं गृहीत्वा स प्रेतो वचनमब्रवीत् ॥ मम त्वं विहितो भक्ष्यः स्वयं प्राप्तोऽसि मानव ॥
ଯାଉଥିବା ତାକୁ ଧରି ପ୍ରେତ କହିଲା— “ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ହେ ମାନବ, ତୁମେ ନିଜେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛ।”
Verse 18
मांसं ते भक्षयिष्यामि पिबामि तव शोणितम् ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥
“ମୁଁ ତୁମ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିବି ଏବଂ ତୁମ ରକ୍ତ ପିବି।” ତାହାର କଥା ଶୁଣି ସେ ବଣିକ ଉତ୍ତର ଦେଲା।
Verse 19
मयि संभक्षिते रक्षः कुटुम्बं हि मरिष्यति ॥ ततो वचनमाकर्ण्य प्रेतो वचनमब्रवीत् ॥
“ମୋତେ ଭକ୍ଷଣ କଲେ, ହେ ରାକ୍ଷସ, ମୋର କୁଟୁମ୍ବ ନିଶ୍ଚୟ ମରିଯିବ।” ଏହା ଶୁଣି ପ୍ରେତ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା।
Verse 20
कस्मात्स्थानात्समायातः सत्यं ब्रूहि महामते ।
“ତୁମେ କେଉଁ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଛ? ହେ ମହାମତେ, ସତ୍ୟ କୁହ।”
Verse 21
विभुरुवाच ॥ गोवर्ध्धनो गिरिवरो यमुना च महानदी ॥ तयोर्मध्ये पुरी रम्या मथुरा लोकविश्रुता ।
ବିଭୁ କହିଲେ— ଗୋବର୍ଧନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଓ ଯମୁନା ମହାନଦୀ। ତାହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରମ୍ୟ ପୁରୀ ମଥୁରା ଅଛି, ଯାହା ଲୋକେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 22
तस्यां वसाम्यहं प्रेत पितृपैतामहे गृहे ॥ तत्र मे वसतो नित्यं यद्द्रव्यं पूर्वसञ्चितम् ।
ସେଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରେତରୂପେ ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ପୈତୃକ ଗୃହରେ ବସୁଛି। ସେଠାରେ ବସିଥିବାବେଳେ ମୋର ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ ଯେ ଧନ ଥିଲା—
Verse 23
तत्सर्वं तस्करैर्नीतं क्षीणवित्तोऽभवं तदा ॥ स्वल्पं वित्तं गृहीत्वाहं समायातो मरुस्थलम् ।
ସେ ସମସ୍ତ ଧନ ଚୋରମାନେ ନେଇଗଲେ; ତେବେ ମୁଁ ଧନହୀନ ହେଲି। ଅଳ୍ପ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ଧନ ନେଇ ମୁଁ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆସିଲି।
Verse 24
तव दृष्टिपथं यातो यत्कार्यं तत्कुरुष्व मे ।
ମୁଁ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିପଥରେ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି; ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅଛି, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କର।
Verse 25
प्रेत उवाच ॥ न त्वां खादितुमिच्छामि कृपा मे जायते त्वयि ॥ समयेन हि मोक्ष्यामि कुरुष्व वचनं मम ।
ପ୍ରେତ କହିଲା— ମୁଁ ତୁମକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ; ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର କୃପା ଜାଗୁଛି। ସମୟ ହେଲେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି— ମୋ କଥା ପାଳନ କର।
Verse 26
निर्वृत्य गच्छ मथुरां मम कार्यार्थसाधकः ॥ तत्र गत्वा त्वया कार्यं यत्कर्तव्यं वदामि तत् ।
ତୁମେ ମଥୁରାକୁ ଯାଇ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କର। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ତୁମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ, ମୁଁ କହିବି।
Verse 27
स्नानं कृत्वा तु विधिवत्कूपे चातुःसामुद्रिके ॥ पिण्डदानं कुरुष्व त्वं मम नाम्ना प्रयत्नतः ।
ଚାତୁଃସାମୁଦ୍ରିକ ନାମକ କୂପରେ ବିଧିମତ୍ ସ୍ନାନ କରି, ମୋ ନାମରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପିଣ୍ଡଦାନ କର।
Verse 28
नाहं यास्यामि मथुरां द्रव्याभावे कथंचन ॥ भक्षयस्व शरीरं मे ततस्तृप्तिमवाप्स्यसि ।
ଦ୍ରବ୍ୟ ନଥିଲେ ମୁଁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଥୁରାକୁ ଯିବି ନାହିଁ। ମୋ ଶରୀରକୁ ଭକ୍ଷଣ କର; ତାହାପରେ ତୁମେ ତୃପ୍ତି ପାଇବ।
Verse 29
प्रेत उवाच ॥ गृहे बहुधनं तेऽस्ति त्वं गच्छ मम सत्कुरु ॥ आस्ते धनमपर्याप्तं गच्छ त्वं मा विलम्बय ।
ପ୍ରେତ କହିଲା—ତୋ ଘରେ ବହୁ ଧନ ଅଛି; ଯାଇ ମୋ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ କର୍ମ କର। ଧନ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି; ଯା, ବିଳମ୍ବ କରନି।
Verse 30
विभुरुवाच ॥ गृहे मम धनं नास्ति यत्त्वया समुदीरितम् ॥ गृहे शेषं मम धनं न चान्यत्तत्र विद्यते ॥
ବିଭୁ କହିଲା—ତୁମେ ଯେ ଧନ କହିଲ, ସେପରି ଧନ ମୋ ଘରେ ନାହିଁ। ଘରେ ଯାହା ଶେଷ ଅଛି, ସେଇ ମୋର ସମ୍ପତ୍ତି; ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 31
पितृपैतामही कीर्तिरविक्रेया हि सा मया ॥ प्रेतः प्रहस्य सानन्दमिदं वचनमब्रवीत् ॥
“ପିତୃ ଓ ପିତାମହମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି—ତାହାକୁ ମୁଁ କେବେ ବିକ୍ରି କରିପାରିବି ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି ପ୍ରେତ ହସି ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ବଚନ କହିଲା।
Verse 32
अस्ति चैव धनं प्रोक्तं यन्मया त्वद्गृहे विभो ॥ सुवर्णभारो गर्तस्थो गृहे तिष्ठति सञ्चितः ॥
“ମୁଁ କହିଥିବା ପରି, ହେ ବିଭୋ, ତୁମ ଘରେ ଧନ ଅଛି—ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଏକ ଭାର ଗର୍ତ୍ତରେ ରଖା, ଘର ଭିତରେ ସଞ୍ଚିତ ଅଛି।”
Verse 33
निवर्त गच्छ सन्तुष्टः सुहृदां प्रीतिवर्धनः ॥ एवं द्रक्ष्यामि ते मार्गं मथुरा येन गम्यते ॥
“ଫେରିଯାଅ; ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଯାଅ। ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ବଢ଼ାଇବାଳା ହେଅ। ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ମଥୁରାକୁ ଯିବା ପଥ ଦେଖାଇବି।”
Verse 34
सूता उवाच ॥ वणिग्घृष्टमना भूत्वा पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ इमामवस्थां सम्प्राप्य कथं ज्ञानसमुद्भवः ॥
ସୂତା କହିଲେ—ବଣିକ ମନରେ କ୍ଳେଶ ପାଇ ପୁଣି କହିଲା: “ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ କିପରି ହୁଏ?”
Verse 35
ततः स कथयामास यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥ प्रतिष्ठाने पुरवरे विष्णोरायतनं महत् ॥
ତାପରେ ସେ ପୁରାତନ ଘଟଣାବଳୀର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲା: ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକ ମହାନ ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର) ଥିଲା।
Verse 36
प्रभातसमये तत्र विष्णोरायतने शुभे ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्र समागताः ॥
ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୁଭ ମନ୍ଦିରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହେଲେ।
Verse 37
तस्मिन्काले तु मित्रेण नीतोऽहं विष्णुमन्दिरम् । अत्यादरेण महता सन्तोष्य च पुनः पुनः ॥
ସେହି ସମୟରେ ଜଣେ ମିତ୍ର ମୋତେ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରକୁ ନେଲେ; ଏବଂ ମହା ଆଦରରେ ପୁନଃପୁନଃ ମୋତେ ସତ୍କାର କଲେ।
Verse 38
मित्रेण सह तत्रैव तस्य पार्श्वे व्यवस्थितः ॥ श्रुतो मया ततः कूपः पुण्योऽयं पापनाशनः ॥
ସେଠାରେ ମିତ୍ର ସହ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦାଁଡ଼ି ମୁଁ ତେବେ ଶୁଣିଲି—“ଏହି କୂପ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଏହା ପାପନାଶକ।”
Verse 39
समुद्राः किल तिष्ठन्ति चत्वारोऽत्र समागताः ॥ तस्य कूपस्य माहात्म्यं श्रुतं तत्र महत्फलम् ॥
“କୁହାଯାଏ ଯେ ଏଠାରେ ଚାରି ସମୁଦ୍ର ଏକତ୍ର ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ।” ସେଠାରେ ମୁଁ ସେହି କୂପର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲି; ତାହାର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 40
वाचकाय ततो दानं दत्तं सर्वैर्महाजनैः ॥ मित्रेण प्रेरितो दाने मया मौनं समाश्रितम्
ତାପରେ ସମସ୍ତ ମହାଜନ ଭାଚକଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ। ମିତ୍ର ଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୌନ ଧାରଣ କଲି (ଦାନରୁ ଅଟକି ରହିଲି)।
Verse 41
मित्रेण च पुनः प्रोक्तं यथाशक्त्या प्रदीयताम् ॥ तदा मित्रमसङ्गेन दत्तो वै स्वर्णमाषकः
ମିତ୍ର ପୁନର୍ବାର କହିଲା—“ଯଥାଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦାନ ଦିଆଯାଉ।” ତେବେ ସେ ମିତ୍ର ଅସଙ୍ଗଭାବେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମାଷକ (ଛୋଟ ସୁନା ମୁଦ୍ରା) ଦେଲା।
Verse 42
ततः कालेन महता गतो वैवस्वतक्षयम् ॥ वैवस्वतनियोगेन ततोऽहं पूर्वकर्मभिः
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ମୁଁ ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ)ଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲି। ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ନିୟୋଗ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ମୋ ପୂର୍ବକର୍ମ ଫଳରେ, ପରେ ମୋର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦଶା ହେଲା।
Verse 43
प्रेतत्वं समनुप्राप्तो दुस्तरं दुर्गमं महत् ॥ न दत्तं न हुतं चापि तीर्थं नैवावगाहितम्
ମୁଁ ପ୍ରେତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି—ଏହା ଅତି ଦୁସ୍ତର, ଦୁର୍ଗମ ଓ ଭୟଙ୍କର। ମୁଁ ନ ଦାନ କଲି, ନ ହୋମରେ ଆହୁତି ଦେଲି, ନ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କଲି।
Verse 44
न तर्पितास्तु पितरः प्राप्तोऽहं प्रेततां ततः ॥ इत्येत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
ମୁଁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣରେ ତୃପ୍ତ କରିନଥିଲି; ତେଣୁ ମୁଁ ପ୍ରେତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି। ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ପଚାରୁଛ, ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିଦେଲି।
Verse 45
गच्छ त्वं सम्मुखस्तत्र यत्र सा मथुरा पुरी ॥ प्रेतस्य वचनं श्रुत्वा विभुर्वचनमब्रवीत्
“ଯାଅ—ସିଧା ସେଠାକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସେ ମଥୁରା ପୁରୀ ଅଛି।” ପ୍ରେତର ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉତ୍ତରରେ କହିଲା।
Verse 46
प्रेत उवाच ॥ कथितं हि मया पूर्वं यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥ वाचकाय तु यद्दत्तं सुवर्णस्य च माषकम्
ପ୍ରେତ କହିଲା—ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ସେ ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଛି; ପାଠକଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଗୋଟିଏ ମାଷକ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
Verse 47
तद्दानस्य प्रभावेण नित्यं तृप्तोऽस्मि वै विभो ॥ अकामेन मया दत्तं तस्येदं कर्मणः फलम्
ସେଇ ଦାନର ପ୍ରଭାବରେ, ହେ ବିଭୋ, ମୁଁ ସଦା ତୃପ୍ତ ଅଛି। ଆକାଙ୍କ୍ଷା ବିନା ମୁଁ ଦେଇଥିଲି; ଏହା ସେ କର୍ମର ଫଳ।
Verse 48
प्रेतभावं गतस्यापि न मे ज्ञानस्य विभ्रमः ॥ ततश्च स वणिक्श्रेष्ठ आगत्य मथुरां पुरीम्
ପ୍ରେତଭାବକୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମ ନାହିଁ। ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଣିକ ମଥୁରା ପୁରୀକୁ ଆସି (ଆଗକୁ ଗଲା)।
Verse 49
कृतं तेन च तत्सर्वं यथा प्रेतेन भाषितम् ॥ प्रेतोऽसौ तेन कृत्येन मुक्तिं प्राप्य दिवं गतः
ପ୍ରେତ ଯେପରି କହିଥିଲା, ସେ ସବୁକିଛି ସେହିପରି କଲା। ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରେତ ମୁକ୍ତି ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲା।
Verse 50
तीर्थे चैव गृहे वापि देवस्थानेऽपि चत्वरे ॥ यत्र तत्र मृता देवि मुक्तिं यान्ति न चान्यथा ॥
ତୀର୍ଥରେ କିମ୍ବା ଘରେ, ଦେବସ୍ଥାନରେ କିମ୍ବା ଚତ୍ୱରରେ—ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ, ହେ ଦେବୀ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
Verse 51
अन्यत्र हि कृतं पापं तीर्थमासाद्य गच्छति ॥ तीर्थे तु यत्कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର କୃତ ପାପ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ନଶିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତୀର୍ଥରେ କୃତ ପାପ ବଜ୍ରଲେପ ପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଲାଗି ରହେ।
Verse 52
मथुरायां कृतं पापं तत्रैव च विनश्यति ॥ एषा पुरी महापुण्या यस्यां पापं न विद्यते ॥
ମଥୁରାରେ କୃତ ପାପ ସେଠାରେଇ ନଶିଯାଏ। ଏହି ପୁରୀ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ; ଏଠାରେ ପାପ ରହେ ନାହିଁ।
Verse 53
कृतघ्नश्च सुरापश्च चौरॊ भग्नव्रतस्तथा ॥ मथुरां प्राप्य मनुजो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥
କୃତଘ୍ନ, ସୁରାପ, ଚୋର ଓ ଭଙ୍ଗବ୍ରତ ମଧ୍ୟ—ମଥୁରାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ କଲ୍ମଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 54
परदाररता ये च ये नरा अजितेन्द्रियाः ॥ मथुरावासिनः सर्वे ते देवा नरविग्रहाः ॥
ପରଦାରରତ ଓ ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ନରମାନେ ମଧ୍ୟ—ମଥୁରାବାସୀ ସମସ୍ତେ ନରବିଗ୍ରହଧାରୀ ଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 55
बलिभिक्षाप्रदातारस्ते मृताः क्रोधवर्जिताः ॥ तीर्थस्नानरता ये च देवास्ते नरमूर्तयः ॥
ବଳି ଓ ଭିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନକାରୀ, କ୍ରୋଧବର୍ଜିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣକାରୀ, ଏବଂ ତୀର୍ଥସ୍ନାନରତ ଲୋକମାନେ—ସେମାନେ ନରମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ ଦେବ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 56
यदन्येषां सहस्रेण ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ एकेन पूजितेन स्यान्माथुरेणाखिलं हि तत् ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ସହସ୍ର ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜାରେ ଯେ ଫଳ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଫଳ ଏକମାତ୍ର ମାଥୁର (ମଥୁରାବାସୀ)ଙ୍କ ପୂଜାରେ ମିଳେ।
Verse 57
अनृग्वै माथुरो यत्र चतुर्वेदस्तथापरः ॥ न च वेदैश्चतुर्भिः स्यान्माथुरेण समः क्वचित् ॥
ଏଠାରେ ମାଥୁର କେବଳ ‘ଋଗ୍ବେଦ-ବିହୀନ’ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟଜଣ ଚତୁର୍ବେଦଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ତଥାପି ଚାରି ବେଦ ସହିତ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ମାଥୁର ସମାନ ନାହିଁ।
Verse 58
भवन्ति सर्वतीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ मङ्गलानि च सर्वाणि यत्र तिष्ठन्ति माथुराः ॥
ଯେଉଁଠାରେ ମଥୁରାବାସୀମାନେ ବସନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ-ଆୟତନ ଓ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳକର ପ୍ରଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ।
Verse 59
चतुर्वेदं परित्यज्य माथुरं पूजयेत्सदा ॥ सिद्धा भूतगणाः सर्वे ये च देवगणा भुवि ॥
ଚାରି ବେଦକୁ ମଧ୍ୟ ପାଶେ ରଖି ସଦା ମାଥୁରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଭୂମିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧ, ଭୂତଗଣ ଓ ଦେବଗଣ ତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 60
मथुरावासिनो लोकान्पश्यन्ति च चतुर्भुजान् ॥ मथुरायां ये वसन्ति विष्णुरूपा हि ते नराः
ମଥୁରାବାସୀ ଲୋକମାନେ (ଦିବ୍ୟ) ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ମଥୁରାରେ ବସନ୍ତି, ସେ ନରମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 61
ज्ञानिनस्तान्हि पश्यन्ति अज्ञानाः पश्यन्ति तान्न च
ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 62
एतत्ते कथितं भूमे माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ चतुःसामुद्रिके कूपे पिण्डदाने परां गतिम्
ହେ ଭୂମେ! ମଥୁରାଜନିତ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ତୋତେ କହିଲି—ଚତୁଃସାମୁଦ୍ରିକ କୂପରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ପରମ ଗତି ମିଳେ।
Verse 63
त्यक्त्वा जगाम निधनं प्रेतत्वं समुपागतः ॥ निरुदकेषु देशेषु विच्छायेषु वनेषु च
ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇ ସେ ପ୍ରେତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା; ଜଳହୀନ ଦେଶ ଓ ଛାୟାହୀନ ବନରେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କଲା।
Verse 64
कुटुम्बभरणार्थाय सम्प्राप्तो दुर्गमाटवीम् ॥ वृद्धः पिता मम गृहे माता पत्नी पतिव्रता
କୁଟୁମ୍ବ ପୋଷଣ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୁର୍ଗମ ଅଟବୀକୁ ଆସିଛି; ମୋ ଘରେ ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ମାତା ଓ ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ ଅଛନ୍ତି।
Verse 65
स्नानस्य च फलं देहि ततो गच्छ यथासुखम् ॥ प्रेतवाक्यं ततः श्रुत्वा विभुर्वचनमब्रवीत्
‘ତୋ ସ୍ନାନର ଫଳ ମୋତେ ଦେ; ତାପରେ ଯଥାସୁଖ ଯା।’ ପ୍ରେତର କଥା ଶୁଣି ବିଭୁ ଉତ୍ତର କହିଲେ।
Verse 66
वाचकस्तत्र पठति कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥ मम मित्रं च तत्रैव नित्यकालं च गच्छति
ସେଠାରେ ଜଣେ ବାଚକ ଶୁଭ ପୌରାଣିକ କଥା ପାଠ କରନ୍ତି। ମୋର ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ନିତ୍ୟ, ସର୍ବଦା ଯାଏ।
Verse 67
कथं धारयसॆ प्राणान्वृक्षमूलं समाश्रितः
ବୃକ୍ଷମୂଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତୁମେ ପ୍ରାଣକୁ କିପରି ଧାରଣ କରୁଛ?
Verse 68
तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् ॥ तस्याधिकं भवेत्पुण्यं मथुरायां निवासिनः
ଯେ ପୁରୁଷ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ସହସ୍ର ଯୁଗ ଦାଁଡ଼ି ରହେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମଥୁରାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକର ପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
The text frames ethical instruction through consequence: sustained neglect of snāna, dāna, and devotion (including respect for brāhmaṇas and devas) leads to preta-bhāva, while even small acts of giving and properly directed rites (notably piṇḍadāna at a recognized tīrtha) are presented as capable of restoring moral order and relieving post-mortem distress.
No explicit tithi, pakṣa, māsa, or seasonal marker is specified in the provided passage. The narrative uses general temporal cues such as prabhāta-samaya (morning time) for temple gathering and recitation, and “kālena mahatā” (after a long time) to indicate moral causality unfolding over extended duration.
Within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, the chapter links moral conduct to landscape: the preta’s suffering is described through ecologies of deprivation (nirudaka-deśa, maru-deśa, vichchhāya-vana), while Mathurā is depicted as a regulated sacred environment where harmful residues (pāpa) are said to be neutralized. This contrast can be read as an early ethical geography in which human practice (dāna, tīrtha-snāna, piṇḍadāna) is mapped onto sustainable social-ritual order and the health of inhabited places.
No royal dynasties or named sage lineages are cited in the excerpt. The narrative references social and institutional actors—vaiśya householders, merchants (vaṇij), brāhmaṇas and other varṇas assembled at a Viṣṇu-āyatana, and a vācaka (public reciter) of paurāṇikī kathā—indicating an urban civic-religious setting rather than a genealogical history.