Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 24

Devanagari script

भूतेशरुद्रं संपूज्य गच्छेद्वै मुक्तिमव्ययाम् । इति संक्षेपतः प्रोक्तमादि रुद्रस्य कीर्तनम् । कीर्तनीयं द्विजातीनां कीर्तितं पुण्यवर्द्धनम्

Transliteration

bhūteśarudraṃ saṃpūjya gacchedvai muktimavyayām | iti saṃkṣepataḥ proktamādi rudrasya kīrtanam | kīrtanīyaṃ dvijātīnāṃ kīrtitaṃ puṇyavarddhanam

Translation

ଭୂତେଶ୍ୱର-ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅବ୍ୟୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏପରି ଆଦିରୁଦ୍ରଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ଏହା ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ କୀର୍ତ୍ତନୀୟ; କୀର୍ତ୍ତନେ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ।

Word by Word

• bhūteśarudram: Bhūteśa-Rudra
• bhūteśarudram: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: bhūteśa (प्रातिपदिक) + rudra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (भूतेशः एव रुद्रः)

• saṃpūjya: having worshipped
• saṃpūjya: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: sam-√pūj (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त्वा (absolutive/gerund) रूप; पूर्वकालिक क्रिया

• gacchet: may go/attain
• gacchet: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √gam (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative/विधि), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• vai: indeed
• vai: Nipāta (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: vai (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक निपात

• muktim: liberation
• muktim: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: mukti (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• avyayām: imperishable
• avyayām: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: avyaya (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘मुक्तिम्’ इति विशेषणम्

• iti: thus
• iti: Vākyopasaṃhāra (Quotative/इति)
• Type: Indeclinable
• Root: iti (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उपसंहारसूचक

• saṃkṣepataḥ: briefly
• saṃkṣepataḥ: Prakāra (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: saṃkṣepa (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb)

• proktam: has been stated
• proktam: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: pra-√vac (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• ādi: original/primordial
• ādi: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ādi (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘कीर्तनम्’ इति विशेषणम्

• rudrasya: of Rudra
• rudrasya: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: rudra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• kīrtanam: praise/recitation
• kīrtanam: Karma/Viṣaya (Topic/Object)
• Type: Noun
• Root: kīrtana (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• kīrtanīyam: to be praised/should be recited
• kīrtanīyam: Vidheyatā (Obligation/विधेयता)
• Type: Verb
• Root: √kīrt (धातु)
• Form: कृदन्त—अनीयर् (gerundive/भाव्य); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• dvijātīnām: of the twice-born (Brahmins etc.)
• dvijātīnām: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: dvi (प्रातिपदिक) + jāti (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (द्वे जातī यस्य/द्विजातिः)

• kīrtitam: has been recited/declared
• kīrtitam: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √kīrt (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• puṇyavarddhanam: increasing merit
• puṇyavarddhanam: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: puṇya (प्रातिपदिक) + varddhana (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (पुण्यस्य वर्धनम्)

Speaker

Śiva (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhūteśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim completes full worship before the Bhūteśvara liṅga, then recites the primordial Rudra’s praise; the atmosphere is solemn, luminous, and liberative.

Characters & Entities

• Bhūteśa-Rudra
• Mukti
• Dvijāti
• Kīrtana

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Worship and recitation centered on Bhūteśa-Rudra lead to enduring liberation and the steady increase of puṇya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bhūteśvara/Bhūteśa-Rudra at Prabhāsa Kṣetra, presented as a liberating focus of the Rudraikādaśa tradition.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform complete worship of Bhūteśa-Rudra and recite the glorification (kīrtana), which is recommended especially for dvijātis.