Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 100

Devanagari script

एतत्स्मृतं प्रियतमं मम देवि नित्यं क्षेत्रं पवित्रमृषिसिद्धगणाभिरम्यम् । अस्मिन्मृताः सकलजीवमृतोऽपि देवि स्वर्गात्परं समुपयांति न संशयोऽत्र

Transliteration

etatsmṛtaṃ priyatamaṃ mama devi nityaṃ kṣetraṃ pavitramṛṣisiddhagaṇābhiramyam | asminmṛtāḥ sakalajīvamṛto'pi devi svargātparaṃ samupayāṃti na saṃśayo'tra

Translation

ହେ ଦେବୀ! ଏହି କ୍ଷେତ୍ର—ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମାତ୍ର—ମୋ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ; ଏହା ପବିତ୍ର ଏବଂ ଋଷି-ସିଦ୍ଧଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରମଣୀୟ। ହେ ଦେବୀ! ଏଠାରେ ଯେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ମୃତ୍ୟୁ ସକଳ ଜୀବଙ୍କୁ ଆସେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Word by Word

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular (demonstrative)

• स्मृतम्: remembered, spoken of
• स्मृतम्: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्मृत (कृदन्त; √स्मृ)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — ‘remembered/mentioned’ (qualifies एतत्)

• प्रियतमम्: most beloved
• प्रियतमम्: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रियतम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Superlative adjective, nominative singular (qualifies एतत्)

• मम: of me / my
• मम: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6/सम्बन्ध), एकवचन — Genitive singular

• देवि: O Goddess
• देवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन — Vocative singular

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverbial accusative used as avyaya) — ‘always’

• क्षेत्रम्: sacred field/place
• क्षेत्रम्: Karta (Subject/apposition)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular (apposition to एतत्)

• पवित्रम्: pure, holy
• पवित्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पवित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular (qualifies क्षेत्रम्)

• ऋषिसिद्धगणाभिरम्यम्: delightful to sages and siddha-groups
• ऋषिसिद्धगणाभिरम्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ऋषि-सिद्ध-गण-अभिरम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular (qualifies क्षेत्रम्); समासः तृतीया-तत्पुरुष (ऋषिसिद्धगणैः अभिरम्यम् = delightful/pleasing to groups of sages and siddhas)

• अस्मिन्: in this (place)
• अस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7/अधिकरण), एकवचन — Locative singular

• मृताः: (those) who have died
• मृताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मृत (कृदन्त; √मृ)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन — ‘dead’ (used substantively: those who die)

• सकलजीवमृतः: even one who is dead to all beings (utterly dead)
• सकलजीवमृतः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सकल-जीव-मृत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (सकलजीवानां मृतः = dead for all beings / universally dead)

• अपि: even, also
• अपि: Sambandha (Particle relation)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपवाद-अव्यय (particle: even/also)

• देवि: O Goddess
• देवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन — Vocative singular

• स्वर्गात्: from heaven
• स्वर्गात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5/अपादान), एकवचन — Ablative singular

• परम्: beyond (it), higher
• परम्: Karma (Goal/object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2/कर्म), एकवचन — Accusative singular (goal)

• समुपयान्ति: attain, go to
• समुपयान्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-उप-या (धातु)
• Form: लट् (वर्तमानकाल/Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन — they go/attain

• न: no / not
• न: Nishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• संशयः: doubt
• संशयः: Pratijna/Predicate (विधेय)
• Type: Noun
• Root: संशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular

• अत्र: here, in this matter
• अत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place: here)

Speaker

Śiva (addressing Devī)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devī/Pārvatī

Visual Art Cues

Scene: A panoramic vision of Prabhāsa as a luminous sacred region: pure air, sages and siddhas moving in the sky, the Someśvara shrine shining; a departing soul at Prabhāsa is gently lifted beyond the layered heavens into a tranquil, formless radiance.

Characters & Entities

• Śiva
• Devī
• Prabhāsa Kṣetra (implied)
• Ṛṣis
• Siddhas
• Svarga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The kṣetra is portrayed as a liberating sacred geography: remembrance and final departure there lead beyond ordinary heavenly merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa Kṣetra, celebrated as Śiva’s most beloved eternal holy region.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a detailed rite, but two practices are implied: smaraṇa (remembering the kṣetra) and the exceptional merit associated with dying in the kṣetra.