Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 1

Devanagari script

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि संवर्तेश्वरमुत्तमम् । इन्द्रेश्वरात्पश्चिमतः पूर्वतश्चार्कभास्करात

Transliteration

īśvara uvāca | tato gacchenmahādevi saṃvarteśvaramuttamam | indreśvarātpaścimataḥ pūrvataścārkabhāskarāta

Translation

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବୀ, ତତ୍ପରେ ଉତ୍ତମ ‘ସଂବର୍ତ୍ତେଶ୍ୱର’ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱରର ପଶ୍ଚିମେ ଏବଂ ଅର୍କଭାସ୍କରର ପୂର୍ବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord)
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ततः: then; thereafter
• ततः: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• गच्छेत्: should go
• गच्छेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• महादेवि: O great goddess
• महादेवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महादेवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; समासः महा + देवी

• संवर्तेश्वरम्: Saṃvarteśvara (name of Śiva)
• संवर्तेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: संवर्त + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (संवर्तस्य ईश्वरः)

• उत्तमम्: excellent; supreme
• उत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषणम् (qualifying संवर्तेश्वरम्)

• इन्द्रेश्वरात्: from Indreśvara
• इन्द्रेश्वरात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (इन्द्रस्य ईश्वरः)

• पश्चिमतः: to the west (westward)
• पश्चिमतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पश्चिमतः (अव्यय/दिक्शब्द-निपात)
• Form: अव्यय; दिक्-निर्देशक (directional adverb)

• पूर्वतः: to the east (eastward)
• पूर्वतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्वतः (अव्यय/दिक्शब्द-निपात)
• Form: अव्यय; दिक्-निर्देशक (directional adverb)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधक (conjunction)

• अर्कभास्करात्: from Arkabhāskara
• अर्कभास्करात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: अर्क + भास्कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; द्वन्द्व-समास (अर्कश्च भास्करश्च)

Speaker

Śiva (Īśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Saṃvarteśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: Śiva instructs Devī, while a stylized map-like vista shows three shrines aligned: Indreśvara, Saṃvarteśvara, Arkabhāskara, with pilgrims moving along a path.

Characters & Entities

• Śiva (Īśvara)
• Pārvatī
• Saṃvarteśvara
• Indreśvara
• Arkabhāskara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places are approached with intentionality—knowing their interrelation in the tīrtha-mandala strengthens pilgrimage as a dharmic act.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Saṃvarteśvara, positioned between Indreśvara and Arkabhāskara within Prabhāsakṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

The instruction is to visit Saṃvarteśvara, specified via directional markers from neighboring shrines.