Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 19

Devanagari script

अग्निश्च रेतो मृडया च देहो रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतद्ब्रुवन्पार्वति सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत्तु पतिं नदीनाम्

Transliteration

agniśca reto mṛḍayā ca deho retodhā viṣṇuramṛtasya nābhiḥ | etadbruvanpārvati satyavākyaṃ tato'vagāhettu patiṃ nadīnām

Translation

ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ବୀଜ; ମୃଡ (ଶିବ)ଙ୍କ କୃପାରେ ଦେହ ଗଢ଼େ; ବିଷ୍ଣୁ ସେହି ବୀଜର ଧାରକ ଏବଂ ଅମୃତର ନାଭି। ହେ ପାର୍ବତୀ, ଏହି ସତ୍ୟବାକ୍ୟ କହି ପରେ ନଦୀନାଥଙ୍କ ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ ପାଇଁ ଅବଗାହନ କରୁ।

Word by Word

• अग्निः: fire
• अग्निः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (conjunction): ‘and’

• रेतः: semen; seed
• रेतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (वैकल्पिकं: प्रथमा/द्वितीया रूपसाम्य)

• मृडया: by grace; by mercy
• मृडया: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मृडया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (conjunction)

• देहः: body
• देहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• रेतो-धाः: seed-bearer; holder of semen
• रेतो-धाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रेतस् (प्रातिपदिक) + धा (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-तत्पुरुष/षष्ठी-तत्पुरुष (रेतसः धाता ‘seed-holder’); पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• विष्णुः: Viṣṇu
• विष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अमृतस्य: of nectar; of immortality
• अमृतस्य: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अमृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• नाभिः: navel; hub; source
• नाभिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाभि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• एतत्: this (statement)
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• ब्रुवन्: saying; uttering
• ब्रुवन्: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्यय (present active participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘saying’

• पार्वति: O Pārvatī
• पार्वति: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पार्वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• सत्य-वाक्यम्: true speech; truthful words
• सत्य-वाक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सत्य (प्रातिपदिक) + वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘true’ + ‘speech’); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• ततः: then
• ततः: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय: ‘then’

• अवगाहेत्: should plunge into; should bathe
• अवगाहेत्: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव-गाह् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• तु: indeed; then
• तु: Sambandha-bodhaka (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle)

• पतिम्: lord
• पतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• नदीनाम्: of rivers
• नदीनाम्: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Śiva (in dialogue with Devī/Pārvatī)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-jala (sea/river-lord invoked)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārvatī

Visual Art Cues

Scene: Pārvatī is addressed as the speaker/recipient of instruction; a sage-like figure recites a cosmological formula at the water’s edge while Agni’s glow, Śiva’s benign aspect, and Viṣṇu’s navel-of-amṛta symbolism appear as layered iconographic visions above the waters.

Characters & Entities

• Agni
• Viṣṇu
• Pārvatī
• Śiva
• lord of rivers (river/sea as tīrtha)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purification through truthful mantra-like remembrance and then sacred immersion (snāna) in the tīrtha.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra’s sacred waters, approached as the ‘lord of rivers’ within the Prabhāsa Māhātmya context.

What ritualistic prescription is mentioned?

Recite the stated truth-formula and then perform immersion/bathing in the sacred waters.