Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 5

Devanagari script

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रशयो महान् । उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

Transliteration

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatraśayo mahān | upākarmoṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ

Translation

ସେ ଯୋଗୀ; ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦକ୍ଷିଣା-କର୍ମସ୍ୱରୂପ; ମହାସତ୍ର-ଯଜ୍ଞରେ ଶୟନକାରୀ ସେ ମହାନ। ତାଙ୍କର ଓଷ୍ଠ ଉପାକର୍ମ ପରି ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ ସେ ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ-କର୍ମର ଆବର୍ତ୍ତରେ ଭୂଷିତ।

Word by Word

• दक्षिणाहृदयः: one whose heart is the dakṣiṇā (sacrificial fee)
• दक्षिणाहृदयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणा (प्रातिपदिक) + हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दक्षिणायाः हृदयम्/हृदयः)

• योगी: yogi
• योगी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• महासत्रशयः: one whose bed/resting-place is the great satra (session-sacrifice)
• महासत्रशयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महासत्र (प्रातिपदिक) + शय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महासत्रस्य शयः)

• महान्: great
• महान्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उपाकर्मोष्ठरुचकः: one whose lip-lustre is the upākarman rite
• उपाकर्मोष्ठरुचकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उपाकर्म (प्रातिपदिक) + ओष्ठ (प्रातिपदिक) + रुचक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः: उपाकर्म (वेदाध्ययनारम्भकर्म) तद्-ओष्ठ-रुचकः (ओष्ठस्य रुचकः)

• प्रवर्ग्यावर्तभूषणः: one whose ornament is the turning/whorl of the pravargya rite
• प्रवर्ग्यावर्तभूषणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रवर्ग्या (प्रातिपदिक) + आवर्त (प्रातिपदिक) + भूषण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (प्रवर्ग्यायाः आवर्तः) तस्य भूषणः

Speaker

Sūta (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Yajñavarāha portrayed as a serene yogin: chest/heart region marked with a ‘dakṣiṇā’ emblem; around him a continuous satra-sacrifice pavilion; lips gleam like a ritual renewal (upākarman); a fiery, whorled halo suggests pravargya heat and brilliance.

Characters & Entities

• Dakṣiṇā
• Yoga/Yogin
• Satra
• Upākarma
• Pravargya
• Bhūdhara (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Inner yoga and outer ritual are harmonized: the divine is praised as both ascetic yogin and the substance of sacrificial practice.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bhūdhara at Devikā-taṭa in Prabhāsakṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Ritual terms (Upākarma, Pravargya, satra) are invoked as praise; no procedural steps are detailed.