Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 44

Devanagari script

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दुःखार्तानां प्रजापतिः । ब्रह्मतेजः समायुक्तः पुत्रीस्नेहेन कर्षितः । जगाम यत्र ऋक्षेशो वचनं चेदमब्रवीत्

Transliteration

tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā duḥkhārtānāṃ prajāpatiḥ | brahmatejaḥ samāyuktaḥ putrīsnehena karṣitaḥ | jagāma yatra ṛkṣeśo vacanaṃ cedamabravīt

Translation

ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ନିଜ କନ୍ୟାମାନଙ୍କର ବଚନ ଶୁଣି ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ—ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଯୁକ୍ତ ଓ କନ୍ୟାସ୍ନେହରେ ଆକର୍ଷିତ—ଯେଉଁଠାରେ ନକ୍ଷତ୍ରାଧିପତି ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Word by Word

• तासाम्: of them
• तासाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम् — “of those (women)”

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; वचनम् इत्यस्य विशेषणम् — “that”

• वचनम्: statement, words
• वचनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् — “speech/words”

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: श्रुत्वा (कृदन्त-अव्यय; √श्रु (धातु), क्त्वा)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive) — “having heard”

• दुःखार्तानाम्: of the distressed
• दुःखार्तानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: दुःख-आर्त (प्रातिपदिक; दुःख + आर्त)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्; तत्पुरुषः — “of the grief-stricken”

• प्रजापतिः: Prajāpati
• प्रजापतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रजा-पति (प्रातिपदिक; प्रजा + पति)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् — “Prajāpati”

• ब्रह्मतेजः: (possessing) Brahmic radiance
• ब्रह्मतेजः: Visheshana (Appositional attribute/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म-तेजस् (प्रातिपदिक; ब्रह्मन् + तेजस्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः — “Brahmic splendor” (as an epithet/attribute)

• समायुक्तः: endowed with
• समायुक्तः: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समायुक्त (कृदन्त; √युज् (धातु) + सम्-आ- उपसर्ग, क्त)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; भूतकर्मणि कृदन्तः — “endowed/connected”

• पुत्रीस्नेहेन: by love for his daughters
• पुत्रीस्नेहेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पुत्री-स्नेह (प्रातिपदिक; पुत्री + स्नेह)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः — “by affection for (his) daughters”

• कर्षितः: distressed, pulled
• कर्षितः: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कर्षित (कृदन्त; √कृष् (धातु), क्त)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; भूतकर्मणि कृदन्तः — “drawn/tormented”

• जगाम: went
• जगाम: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम् — “went”

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (relative adverb) — “where”

• ऋक्षेशः: lord of the stars (Moon)
• ऋक्षेशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋक्ष-ईश (प्रातिपदिक; ऋक्ष + ईश)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् — “lord of the stars/bears (i.e., Moon)”

• वचनम्: words
• वचनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् — “speech”

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction) — “and”

• इदम्: this
• इदम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; वचनम् इत्यस्य विशेषण/अन्वयः — “this”

• अब्रवीत्: spoke
• अब्रवीत्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (imperfect/past), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम् — “said/spoke”

Speaker

Narrator (within Prabhāsakṣetra-māhātmya context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Dakṣa, radiant with brahmanic splendor, listens to his daughters’ lament and then proceeds toward Soma (lord of stars), his face a blend of sorrow and resolve; the sky is studded with nakṣatras as if guiding him.

Characters & Entities

• Prajāpati Dakṣa
• Ṛkṣeśa (Soma/Moon)
• Dakṣa’s daughters

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is upheld by responsible authority: elders correct wrongdoing with spiritual power guided by compassion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsakṣetra is the narrative setting of the māhātmya, where cosmic events are recounted to magnify the tīrtha’s sanctity.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual; the verse frames a dharmic intervention (śāsana) by Prajāpati.