Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 6

Devanagari script

उपनिक्षेपधर्मेण शूद्रान्नं यः पचेद्द्विजः । अभोज्यं तद्भवेदन्नं स च विप्रः पतेदधः

Transliteration

upanikṣepadharmeṇa śūdrānnaṃ yaḥ paceddvijaḥ | abhojyaṃ tadbhavedannaṃ sa ca vipraḥ patedadhaḥ

Translation

ଯେ ଦ୍ୱିଜ ‘ଉପନିକ୍ଷେପ-ଧର୍ମ’ର ଛଳରେ ଶୂଦ୍ରାନ୍ନ ରାନ୍ଧେ, ସେ ଅନ୍ନ ଅଭୋଜ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦାଚାରରୁ ପତିତ ହୋଇ ଅଧଃପାତ ପାଏ।

Word by Word

• उपनिक्षेपधर्मेण: by the rule of deposit (as a trust)
• उपनिक्षेपधर्मेण: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: उपनिक्षेप + धर्म (प्रातिपदिकौ)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः — 'उपनिक्षेपस्य धर्मः' (as a manner/instrument)

• शूद्रान्नम्: Shudra's food
• शूद्रान्नम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शूद्र + अन्न (प्रातिपदिकौ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम (relative pronoun)

• पचेत्: should cook
• पचेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पच् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), तृतीयपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• द्विजः: a twice-born (Brahmin etc.)
• द्विजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• अभोज्यम्: inedible
• अभोज्यम्: Vidhaya (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: अ-भोज्य (कृदन्त/प्रातिपदिक; √भुज् + यत्, नञ्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; यत्-कृदन्त (gerundive)

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), तृतीयपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• अन्नम्: the food
• अन्नम्: Karta (Subject/कर्ता) (भवेत् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक

• विप्रः: the Brahmin
• विप्रः: Apposition (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• पतेत्: would fall
• पतेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पत् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), तृतीयपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• अधः: downwards
• अधः: Desha (Direction/देश)
• Type: Indeclinable
• Root: अधः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb of direction)

Speaker

Śiva (Īśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A brāhmaṇa cook in a pilgrimage kitchen receives grain ‘as a deposit’ from a śūdra patron; the food darkens symbolically, while a dharma-personified figure turns away, indicating loss of ritual fitness.

Characters & Entities

• Dvija
• Vipra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is not merely technical; using loopholes or pretexts in purity-sensitive rites is condemned as spiritually degrading.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction is situated within Prabhāsa-kṣetra māhātmya’s śrāddha teaching, not a separate tīrtha description.

What ritualistic prescription is mentioned?

Avoid cooking/handling prohibited food under pretexts; such food is declared abhojya and leads to ritual/spiritual downfall.