Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 32

Devanagari script

ईश्वर उवाच । तत्रैव संस्थितं कुण्डं दक्षिणेन कृतस्मरात् । कामकुंडेति वै नाम यत्रोद्भूतः पुनः स्मरः

Transliteration

īśvara uvāca | tatraiva saṃsthitaṃ kuṇḍaṃ dakṣiṇena kṛtasmarāt | kāmakuṃḍeti vai nāma yatrodbhūtaḥ punaḥ smaraḥ

Translation

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—କୃତସ୍ମରର ଦକ୍ଷିଣେ ସେଠାରେ ଏକ କୁଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥିତ। ତାହାର ନାମ ‘କାମକୁଣ୍ଡ’; କାରଣ ସେଠାରେ ସ୍ମର (କାମଦେବ) ପୁନଃ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ।

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara
• ईश्वरः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st) एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech-act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (perfect); प्रथमपुरुष (3rd); एकवचन; परस्मैपद

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (locative adverb: “there”)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis: “indeed/just”)

• संस्थितम्: situated
• संस्थितम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘कुण्डम्’ विशेषण

• कुण्डम्: pond
• कुण्डम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन

• दक्षिणेन: to the south
• दक्षिणेन: Adhikarana (Directional/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; तृतीया (3rd/instrumental) एकवचन; दिशावाचक—“to the south/by the southern side”

• कृतस्मरात्: from Kṛtasmara (place/person)
• कृतस्मरात्: Apadana (Ablative/source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: कृत (कृ धातु + क्त) + स्मर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कृतः स्मरः यस्य/कृतस्मरः); पुल्लिङ्ग; पञ्चमी (5th/ablative) एकवचन

• कामकुण्ड: Kāma-pond
• कामकुण्ड: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कामस्य कुण्डम्); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (नामरूपेण)

• इति: thus (called)
• इति: Sambandha (Quotative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/नामनिर्देश (quotative)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक/पादपूरण (indeed)

• नाम: name
• नाम: Karta (Predicate-noun/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; नामवाचक

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक सम्बन्ध (relative locative adverb: “where”)

• उद्भूतः: arose
• उद्भूतः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद्-भू (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुल्लिङ्ग; प्रथमा एकवचन; “arisen/manifested”

• पुनः: again
• पुनः: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्तिवाचक

• स्मरः: Smara (Kāma)
• स्मरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्मर (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा एकवचन

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāmakuṇḍa

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: Śiva (Īśvara) indicates a pond south of Kṛtasmara; the kuṇḍa glows with sanctity as Kāma is shown ‘arising again’ symbolically from its waters.

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Kṛtasmara
• Kāmakuṇḍa
• Smara (Kāma)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy geography is mapped through divine speech: a tīrtha’s name and power arise from the sacred event remembered there.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāmakuṇḍa, a pond located south of Kṛtasmara in Prabhāsa-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

This verse identifies the tīrtha; ritual details (like snāna and dāna) appear in subsequent verses.