Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 10

Devanagari script

बिंदुसरः प्रभृत्येव सागराद्दक्षिणोत्तरम् । योजनानां सहस्रं तु एकं विस्तीर्ण एव तु

Transliteration

biṃdusaraḥ prabhṛtyeva sāgarāddakṣiṇottaram | yojanānāṃ sahasraṃ tu ekaṃ vistīrṇa eva tu

Translation

ବିନ୍ଦୁସରଃ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମୁଦ୍ରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ—ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଏକ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Word by Word

• बिंदुसरः: Bindu-lake (Bindusaras)
• बिंदुसरः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: बिंदुसरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सरस्-शब्दः

• प्रभृत्य: starting from
• प्रभृत्य: Adhikarana (Scope/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रभृति (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; उपपद/अव्ययार्थः—‘आरभ्य/from’

• एव: indeed/just
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चय/अवधारणार्थक-निपातः (emphatic particle)

• सागरात्: from the ocean
• सागरात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: सागर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन

• दक्षिणोत्तरम्: south-to-north (extent/direction)
• दक्षिणोत्तरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण + उत्तर (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; द्वन्द्वसमासः (दक्षिणं च उत्तरं च)

• योजनानाम्: of yojanas
• योजनानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: योजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• सहस्रम्: a thousand
• सहस्रम्: Karma (Measure/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सहस्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; परिमाणवाचक

• तु: and/but
• तु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/अन्वयार्थक-निपातः (but/and)

• एकम्: one
• एकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन; संख्याविशेषण

• विस्तीर्णः: extended/wide
• विस्तीर्णः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + स्तॄ (धातु) → विस्तीर्ण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; ‘विस्तीर्ण’ = spread/extended

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारणार्थक-निपातः

• तु: and/but
• तु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपातः

Speaker

Śiva (addressing Pārvatī)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bindu-saras (as kṣetra-marker within Prabhāsa)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Devī

Visual Art Cues

Scene: A sacred pond (Bindu-saras) glistens near the sea; a line of sight extends north and south with symbolic markers; a measuring cord or staff suggests yojana-scale mapping.

Characters & Entities

• Bindu-saras
• Ocean (Sāgara)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas sacralize space by naming landmarks and measuring extents, turning geography into a dharmic map for remembrance and pilgrimage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bindu-saras is referenced as a key landmark within the described region.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it provides geographical measurement and orientation.