Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 4

Devanagari script

छाया तां विशते दिव्या स्मृता सा तेन निक्षुभा । सांप्रतं वर्तते योऽयं मनुर्लोके महामते

Transliteration

chāyā tāṃ viśate divyā smṛtā sā tena nikṣubhā | sāṃprataṃ vartate yo'yaṃ manurloke mahāmate

Translation

ଦିବ୍ୟ ଛାୟା ସେହି ସଂଜ୍ଞାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ତେଣୁ ସେ ‘ନିକ୍ଷୁଭା’ ନାମରେ ସ୍ମରଣୀୟ। ହେ ମହାମତେ, ଏବେ ଲୋକେ ଯେ ମନୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ—

Word by Word

• छाया: shadow
• छाया: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: छाया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन

• ताम्: her/that (f.)
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• विशते: enters
• विशते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विश् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद-आत्मनेपदप्रयोगः (Ātmanepada)

• दिव्या: divine
• दिव्या: Karta (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; विशेषण (छाया)

• स्मृता: is remembered/called
• स्मृता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; कर्मणि भाव

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• तेन: therefore/by that
• तेन: Hetu/Karana (Reason/Instrument)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन

• निक्षुभा: unagitated
• निक्षुभा: Karta (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: नि-क्षुभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; विशेषण/उपनाम

• सांप्रतम्: now, at present
• सांप्रतम्: Kriya-viseshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सांप्रतम् (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)

• वर्तते: exists, continues
• वर्तते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वृत् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; सम्बन्धबोधक

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Apposition)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• मनुः: Manu
• मनुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन

• लोके: in the world
• लोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन

• महामते: O great-minded one
• महामते: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: महामति (प्रातिपदिक); महा + मति
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; संबोधनपद

Speaker

Īśvara (Śiva) (continued discourse; verse ends mid-thought leading to next verse)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārvatī (addressed as devēśi/priye)

Visual Art Cues

Scene: A luminous, subtle Chāyā merges into Saṃjñā; sages witness the metaphysical union while a cosmic genealogy scroll unfurls behind them, indicating the presently reigning Manu.

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Chāyā
• Saṃjñā
• Nikṣubhā
• Manu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic teaching links metaphysical events (entry/identity) with dharmic time (Manu cycles), showing order behind apparent change.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is part of the Prabhāsakṣetra Māhātmya, contributing to Prabhāsa’s fame as a locus of sacred revelation.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual prescription is stated in this verse.