Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 11

Devanagari script

पश्चिमां दिशमास्थाय तीरे नदनदीपतेः । तेजोमयस्य रूपस्य द्रष्टुकामा महात्मनः । तस्मिन्मानसमाधाय तेपिरे परमं तपः

Transliteration

paścimāṃ diśamāsthāya tīre nadanadīpateḥ | tejomayasya rūpasya draṣṭukāmā mahātmanaḥ | tasminmānasamādhāya tepire paramaṃ tapaḥ

Translation

ସେମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ନଦୀନାଥଙ୍କ ତଟରେ ରହିଲେ। ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ତେଜୋମୟ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମନକୁ ତାଙ୍କଠାରେ ସ୍ଥିର କରି ପରମ ତପ କଲେ।

Word by Word

• पश्चिमाम्: western
• पश्चिमाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पश्चिम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• दिशम्: direction
• दिशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• आस्थाय: having proceeded/approached
• आस्थाय: Kriya-viseshana (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ + स्था (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-समकक्ष)
• Form: ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (Gerund), पूर्वकालिक क्रिया

• तीरे: on the bank
• तीरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• नदनदीपतेः: of the lord of rivers (the ocean)
• नदनदीपतेः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नद (प्रातिपदिक) + नदी (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (नदानां नदीनां च पतिः)

• तेजोमयस्य: of the radiant
• तेजोमयस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (तेजसा मयः)

• रूपस्य: of the form
• रूपस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• द्रष्टुकामाः: desiring to see
• द्रष्टुकामाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: द्रष्टु (दृश् धातु, तुमुन्) + काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (द्रष्टुं कामः येषां ते)

• महात्मनः: of the great-souled one
• महात्मनः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मह (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; समासः—कर्मधारय (महान् आत्मा यस्य)

• तस्मिन्: in that (place/thing)
• तस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• मानसम्: mind
• मानसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मानस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• आधाय: having fixed/placed
• आधाय: Kriya-viseshana (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ + धा (धातु) + ल्यप्
• Form: ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (Gerund), पूर्वकालिक क्रिया

• तेपिरे: performed austerity
• तेपिरे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन, आत्मनेपद

• परमम्: supreme
• परमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन (रूपं प्रथमा/द्वितीया समानम्)

Speaker

Prahlāda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvārakā–Prabhāsa coastal tīrtha (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrimage-inquirer audience (ṛṣis/śaunaka-group style, context-dependent)

Visual Art Cues

Scene: A group of Brahmā’s sons journey westward and sit in austere meditation on a sea/river bank, minds fixed on a radiant Great Soul, performing prolonged tapas under a vast sky.

Characters & Entities

• Prahlāda
• Sanakādi Kumāras
• Mahātmā (Supreme Lord)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Darśana is attained through concentrated mind and tapas; inner discipline sanctifies outer pilgrimage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The western sacred riverbank leading toward the coastal sacred sphere of Dvārakā/Varuṇa’s region, within the Gomātī origin narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas with mānasa-samādhi—performing austerity while fixing the mind in meditative concentration.