Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 1

Devanagari script

मार्कंडेय उवाच । द्वारकायाश्च माहात्म्यमिंद्रद्युम्न निबोध मे । कलौ निवसते यत्र क्लेशहा रुक्मिणीपतिः

Transliteration

mārkaṃḍeya uvāca | dvārakāyāśca māhātmyamiṃdradyumna nibodha me | kalau nivasate yatra kleśahā rukmiṇīpatiḥ

Translation

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ମୋ ପାଖରୁ ଦ୍ୱାରକାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣ; ଯେଉଁଠାରେ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଲେଶହର, ରୁକ୍ମିଣୀପତି ଭଗବାନ ବସନ୍ତି।

Word by Word

• मार्कण्डेयः: Mārkaṇḍeya
• मार्कण्डेयः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• द्वारकायाः: of Dvārakā
• द्वारकायाः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: द्वारका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• माहात्म्यम्: greatness, glory
• माहात्म्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: माहात्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• इन्द्रद्युम्न: O Indradyumna
• इन्द्रद्युम्न: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रद्युम्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• निबोध: understand, learn
• निबोध: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि-√बुध् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन

• मे: from me / my
• मे: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, षष्ठी/चतुर्थी, एकवचन; अत्र षष्ठ्यर्थे (from me / my)

• कलौ: in Kali age
• कलौ: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• निवसते: dwells
• निवसते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि-√वस् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक सम्बन्धबोधक (relative adverb: where)

• क्लेशहा: destroyer of afflictions
• क्लेशहा: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: क्लेश (प्रातिपदिक) + हन् (धातु) → ह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; उपपद-तत्पुरुषः (क्लेशान् हन्ति इति)

• रुक्मिणीपतिः: husband of Rukmiṇī (Kṛṣṇa)
• रुक्मिणीपतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रुक्मिणी (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (रुक्मिण्याः पतिः)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvārakā

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Indradyumna

Visual Art Cues

Scene: Mārkaṇḍeya, radiant with tapas, instructs King Indradyumna about Dvārakā’s greatness; behind them, Dvārakā appears by the sea with the presence of Kṛṣṇa as Rukmiṇīpati, symbolically dispelling dark Kali-age clouds.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Indradyumna
• Dvārakā
• Kali-yuga
• Rukmiṇī
• Kṛṣṇa (Rukmiṇīpati)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even in Kali-yuga, divine grace is accessible through sacred places where the Lord is especially present and removes suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā, presented as the abode of Rukmiṇīpati Kṛṣṇa in Kali-yuga.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is stated here; it introduces the teaching on Dvārakā’s māhātmya.