Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 5

Devanagari script

येनार्चितो महादेवस्तस्य तुष्यति केशवः । अनर्चिते नीलकण्ठे न गृह्णात्यर्चनं हरिः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यतां नीललोहितः

Transliteration

yenārcito mahādevastasya tuṣyati keśavaḥ | anarcite nīlakaṇṭhe na gṛhṇātyarcanaṃ hariḥ | tasmātsarvaprayatnena pūjyatāṃ nīlalohitaḥ

Translation

ଯେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ତାହାରେ କେଶବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନା ନ ହେଲେ ହରି ଅର୍ପିତ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସର୍ବପ୍ରୟତ୍ନରେ ନୀଳଲୋହିତ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Word by Word

• येन: by whom/whereby
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; तृतीया (3rd/करण), एकवचन; नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे साधारण-रूपम्; सम्बन्धे ‘येन’ = ‘by whom/whereby’

• अर्चितः: worshipped
• अर्चितः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: अर्च् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्यय); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि/भावे प्रयोगः; ‘worshipped’

• महादेवः: Mahādeva (Śiva)
• महादेवः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महादेव (प्रातिपदिक) = महा + देव
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय-समासः (महान् देवः)

• तस्य: of him/thereof
• तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; पुं/नपुंसक

• तुष्यति: is pleased
• तुष्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तुष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• केशवः: Keśava (Viṣṇu)
• केशवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: केशव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अनर्चिते: when (he) is not worshipped
• अनर्चिते: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: अन्- + अर्चित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नञ्-पूर्वक विशेषण; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; पुंलिङ्गे (नीलकण्ठे इति सह)

• नीलकण्ठे: in/with Nīlakaṇṭha (Śiva)
• नीलकण्ठे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नीलकण्ठ (प्रातिपदिक) = नील + कण्ठ
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारय-समासः (नीलः कण्ठः यस्य)

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (particle of negation)

• गृह्णाति: accepts/takes
• गृह्णाति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; रूपम्: गृह्णाति

• अर्चनम्: worship/ritual offering
• अर्चनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अर्चन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• हरिः: Hari (Viṣṇu)
• हरिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात् इति अव्ययीभाव-प्रयोगवत्; हेतौ/निष्कर्षे (ablatival adverb): ‘therefore/from that reason’

• सर्वप्रयत्नेन: with all effort
• सर्वप्रयत्नेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वप्रयत्न (प्रातिपदिक) = सर्व + प्रयत्न
• Form: तृतीया-एकवचन-रूपेण क्रियाविशेषणवत्; तत्पुरुष-समासः (सर्वः प्रयत्नः)

• पूज्यताम्: let (him) be worshipped
• पूज्यताम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पूज् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative/आज्ञार्थ), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगः: ‘let (him) be worshipped’

• नीललोहितः: Nīlalohita (Śiva)
• नीललोहितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नीललोहित (प्रातिपदिक) = नील + लोहित
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय-समासः; शिवस्य नाम

Speaker

Brahmā (as reported by Prahlāda)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvārakā–Prabhāsa region (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Brahmā’s sons (Brahmaputrāḥ)

Visual Art Cues

Scene: A teacher declares that Kṛṣṇa’s worship is accepted when Śiva is worshipped; visualized as Hari and Hara in harmonious presence—Viṣṇu serene, Śiva blue-throated—devotees offering bilva and tulasī together.

Characters & Entities

• Mahādeva
• Keśava
• Nīlakaṇṭha
• Hari
• Nīlalohita

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa teaches theological harmony: honoring Śiva is presented as essential for the completeness and acceptance of worship to Hari/Keśava.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā’s Māhātmya context frames this as a local dharma-teaching connected to sacred worship in the Dvārakā setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

Arcana/pūjā of Mahādeva (Nīlakaṇṭha/Nīlalohita) is explicitly prescribed as a necessary practice.