Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 30

Devanagari script

उत्पलैः सर्वतश्छन्नं सरः सारसशोभितम् । तदगाधजलं दृष्ट्वा स्वयमेव पिनाकधृक् । सब्रह्मविष्णुना सार्द्धं स्नातस्तत्र वृषध्वजः

Transliteration

utpalaiḥ sarvataśchannaṃ saraḥ sārasaśobhitam | tadagādhajalaṃ dṛṣṭvā svayameva pinākadhṛk | sabrahmaviṣṇunā sārddhaṃ snātastatra vṛṣadhvajaḥ

Translation

ସେ ସରୋବର ସବୁଦିଗରେ ନୀଳପଦ୍ମରେ ଆବୃତ ଓ ହଂସମାନଙ୍କରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ତାହାର ଗଭୀର ଜଳ ଦେଖି ପିନାକଧାରୀ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ।

Word by Word

• उत्पलैः: with lotuses
• उत्पलैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: उत्पल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; करण (means)

• सर्वतः: on all sides
• सर्वतः: Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वतः (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)

• छन्नम्: covered
• छन्नम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: छद् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle) ‘छन्न’; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (सरः)

• सरः: the lake
• सरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्ता/वर्ण्यवस्तु

• सारसशोभितम्: adorned with cranes (sārasa-birds)
• सारसशोभितम्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सारस- + शोभित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त ‘शोभित’; विशेषण (सरः)

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (जलं)

• अगाधजलम्: deep water
• अगाधजलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ- + गाध + जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म; ‘अगाध’ विशेषणसमास

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), पूर्वकाल (having seen)

• स्वयम्: himself
• स्वयम्: Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, आत्मार्थक (oneself)

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारण (emphasis)

• पिनाकधृक्: the bearer of the Pināka (Śiva)
• पिनाकधृक्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पिनाक + धृ (धातु) → धृक् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्ता; ‘धृक्’ = धारयिता (bearer)

• स: together with
• स: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स (तद्-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (वृषध्वजः)

• ब्रह्मविष्णुना: with Brahmā and Viṣṇu
• ब्रह्मविष्णुना: Sahakaraka (सहकारक)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् + विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन (समाहार/एकवद्भाव); सह-योगे

• सार्धम्: together with
• सार्धम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सार्धम् (अव्यय)
• Form: सहार्थक अव्यय

• स्नातः: bathed
• स्नातः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle) ‘स्नात’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि प्रयोग (having bathed)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (locative adverb)

• वृषध्वजः: he whose banner is the bull (Śiva)
• वृषध्वजः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृष + ध्वज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्ता

Speaker

Narrator (contextual, within Dvārakā Māhātmya dialogue)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mahādeva-saras

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A deep, lotus-covered lake with blue lotuses and swans; Śiva (Pinākadhṛk, Vṛṣadhvaja) enters the water with Brahmā and Viṣṇu for a sacred bath, radiance reflecting on rippling water.

Characters & Entities

• Śiva (Pinākadhṛk, Vṛṣadhvaja)
• Brahmā
• Viṣṇu
• Saras (lake)
• Utpala (blue lotus)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha’s greatness is affirmed by divine participation—when the gods themselves bathe there, the site becomes supremely worthy of human pilgrimage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The sacred lake later named Mahādeva-saras within the Dvārakā Māhātmya narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (sacred bathing) in the divinely established lake.