Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 16

Devanagari script

एवमुक्तः प्रबुद्धोऽहं पितृभिर्वरवर्णिनि । तेनाहं दुःखमापन्नस्तद्वाक्यं हृदि संस्मरन्

Transliteration

evamuktaḥ prabuddho'haṃ pitṛbhirvaravarṇini | tenāhaṃ duḥkhamāpannastadvākyaṃ hṛdi saṃsmaran

Translation

ହେ ବରବର୍ଣ୍ଣିନୀ! ପିତୃମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲି। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ବଚନକୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ମରଣ କରି ମୁଁ ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇଛି।

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (thus)

• उक्तः: having been told
• उक्तः: Karta (Subject complement)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि (having been told)

• प्रबुद्धः: awakened/alerted
• प्रबुद्धः: Karta (Subject complement)
• Type: Verb
• Root: प्र+बुध् (धातु)
• Form: क्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st), एकवचन

• पितृभिः: by the fathers/ancestors
• पितृभिः: Karana (Agent/Instrument in passive)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया (3rd), बहुवचन

• वरवर्णिनि: O fair-complexioned lady
• वरवर्णिनि: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: वरवर्णिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; सम्बोधन (Vocative), एकवचन; (वर+वर्णिनी)

• तेन: thereby/therefore
• तेन: Hetu (Cause)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया (3rd), एकवचन; हेत्वर्थे/तदर्थे (thereby/therefore)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st), एकवचन

• दुःखम्: sorrow
• दुःखम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन

• आपन्नः: fallen into/afflicted
• आपन्नः: Karta (Subject complement)
• Type: Verb
• Root: आ+पद् (धातु)
• Form: क्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; (वाक्यम् इति विशेषणम्)

• वाक्यम्: statement/words
• वाक्यम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन

• हृदि: in (my) heart
• हृदि: Adhikarana (Locus)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th), एकवचन

• संस्मरन्: remembering
• संस्मरन्: Karta (Subject complement)
• Type: Verb
• Root: सम्+स्मृ (धातु)
• Form: शतृ (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

Speaker

Rājā (king)

Visual Art Cues

Scene: The king awakens abruptly, sitting upright, hand on heart, eyes wet; Indumatī watches with concern. The dawn light begins to enter, symbolizing the move from ignorance to dharma.

Characters & Entities

• Rājā (king)
• Indumatī
• Pitaraḥ (ancestors)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True change begins with inner awakening: taking dharmic counsel to heart leads one from negligence toward reform.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it underscores the psychological readiness for later dharmic acts (worship/offerings/charity).