Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 56

Devanagari script

सूत उवाच । ततःप्रभृति संजाता जलसर्पा महीतले । तद्वद्रूपा द्विजिह्वाश्च केवलं विषवर्जिताः

Transliteration

sūta uvāca | tataḥprabhṛti saṃjātā jalasarpā mahītale | tadvadrūpā dvijihvāśca kevalaṃ viṣavarjitāḥ

Translation

ସୂତ କହିଲେ—ସେତେବେଳୁ ପୃଥିବୀତଳେ ଜଳସର୍ପମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ ସେହି ରୂପର, ଦ୍ୱିଜିହ୍ୱା, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷବର୍ଜିତ।

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपदम्

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (काल/अनन्तर), ‘then/from that’

• प्रभृति: from then on
• प्रभृति: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रभृति (अव्यय)
• Form: अव्यय (आरम्भवाचक), ‘from (that time) onwards’

• संजाताः: were born, arose
• संजाताः: Kriya (Predicate participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + जन् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय, PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘having arisen/being born’

• जलसर्पाः: water-snakes
• जलसर्पाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक) + सर्प (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• महीतले: on the earth’s surface
• महीतले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः (मही-तलम् = ‘surface of earth’); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन

• तद्वत्: like that
• तद्वत्: Sambandha (Comparison/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय)
• Form: अव्यय (तुल्यतावाचक), ‘like that/so’

• रूपाः: having form/appearance
• रूपाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (जलसर्पाः)

• द्विजिह्वाः: two-tongued, fork-tongued
• द्विजिह्वाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + जिह्वा (प्रातिपदिक)
• Form: समासः द्विगुः (द्वे जिह्वे यस्य/येषाम्); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय)

• केवलम्: only, merely
• केवलम्: Sambandha (Restrictive particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: केवल (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
• Form: अव्यय (विशेषणार्थे क्रियाविशेषणवत्), ‘only/merely’

• विषवर्जिताः: devoid of poison
• विषवर्जिताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विष (प्रातिपदिक) + वर्जित (कृदन्त-प्रातिपदिक, √वृज्/वर्ज्)
• Form: समासः तत्पुरुषः (विषेण वर्जिताः/विषात् वर्जिताः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम्

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A calm lake where slender water-serpents glide; they have forked tongues but no threatening aura—pilgrims watch without fear, suggesting sanctified harmlessness.

Characters & Entities

• Sūta
• Jalasarpāḥ (water-serpents)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrtha stories often explain the world’s features while emphasizing that divine/ascetic decrees can also temper harm (here, poisonlessness).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The account belongs to the Sārasvata-associated lake and its surrounding sacred geography within this adhyāya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it is a narrative explanation (etiology) of the jalasarpas’ nature.