Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मचर्यादिसेवनम् । अव्रतेन गतं येषां चातुर्मास्यं सदा नृणाम्

Transliteration

cāturmāsye viśeṣeṇa brahmacaryādisevanam | avratena gataṃ yeṣāṃ cāturmāsyaṃ sadā nṛṇām

Translation

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷତଃ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଆଦି ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କର ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ସଦା ବ୍ରତ ବିନା ହିଁ କଟିଯାଏ—

Word by Word

• चातुर्मास्ये: in the Cāturmāsya period
• चातुर्मास्ये: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (अधिकरण)

• विशेषेण: especially
• विशेषेण: Karana (Manner/Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: विशेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन (प्रकार/करण)

• ब्रह्मचर्य-आदि-सेवनम्: practice of celibacy and the like
• ब्रह्मचर्य-आदि-सेवनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मचर्य (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + सेवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; ‘ब्रह्मचर्यादीनां सेवनम्’ इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• अ-व्रतेन: by absence of vows / without vows
• अ-व्रतेन: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: अ (नञ्-प्रत्यय) + व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; नञ्-समासभावः (negated nominal)

• गतम्: has passed
• गतम्: Kriya (Predicate/क्रिया-भाव)
• Type: Verb
• Root: गत (कृदन्त, √गम् धातु; भूतकृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (PPP) — ‘gone/passed’

• येषाम्: of whom
• येषाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (सम्बन्ध)

• चातुर्मास्यम्: the Cāturmāsya (observance/period)
• चातुर्मास्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• सदा: always
• सदा: Adhikarana (Adverbial/अव्यय-विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय

• नृणाम्: of men
• नृणाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (सम्बन्ध)

Speaker

Skanda (deduced; exact speaker not stated in snippet)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A rainy-season (varṣā) setting: a vow-observer practicing brahmacarya and restraint—simple attire, controlled senses—near a tīrtha, with symbols of vrata (tulasī, lamp, water-pot) indicating Cāturmāsya discipline.

Characters & Entities

• Cāturmāsya
• brahmacarya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cāturmāsya is a privileged time for intensified restraint; letting it pass without vrata is portrayed as a spiritual loss.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The passage is set in Tīrthamāhātmya, but this line spotlights the sacred season (Cāturmāsya) rather than a named location.

What ritualistic prescription is mentioned?

Practice of brahmacarya and allied disciplines during Cāturmāsya.