Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 1

Devanagari script

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महामुनिः । तां शक्तिं व्यर्थतां प्राप्तां ज्ञात्वा कोपसमन्वितः

Transliteration

sūta uvāca | etasminneva kāle tu viśvāmitro mahāmuniḥ | tāṃ śaktiṃ vyarthatāṃ prāptāṃ jñātvā kopasamanvitaḥ

Translation

ସୂତ କହିଲେ—ସେହି ସମୟରେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ଶକ୍ତି ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Predicate action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (Singular), परस्मैपदम्

• एतस्मिन्: in this
• एतस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे सप्तमीविभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम् (Singular)

• एव: indeed/just
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारणार्थक-निपातः (emphatic particle)

• काले: at the time
• काले: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमीविभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम् (Singular)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (particle)

• विश्वामित्रः: Viśvāmitra
• विश्वामित्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (Singular)

• महामुनिः: the great sage
• महामुनिः: Karta (Appositive subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (Singular); कर्मधारयः

• ताम्: that
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचनम् (Singular)

• शक्तिम्: power/weapon (śakti)
• शक्तिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचनम् (Singular)

• व्यर्थताम्: futility/ineffectiveness
• व्यर्थताम्: Karma (Object/complement/कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्यर्थता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचनम् (Singular)

• प्राप्ताम्: having become/attained
• प्राप्ताम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + आप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (Past Passive Participle/क्त); स्त्रीलिङ्गे द्वितीया (Acc./2nd), एकवचनम् (Singular)

• ज्ञात्वा: having known
• ज्ञात्वा: Kriya (Prior action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (Gerund/Absolutive), पूर्वकालिकः (prior action)

• कोपसमन्वितः: filled with anger
• कोपसमन्वितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कोप (प्रातिपदिक) + समन्वित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (Singular); तृतीया-तत्पुरुषः (endowed with anger)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dhārā-tīrtha / Hāṭakeśvara-kṣetra (narrative setting)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and the Naimiṣāraṇya sages (implied)

Visual Art Cues

Scene: Viśvāmitra stands austere yet furious, matted hair and staff, eyes blazing; the atmosphere tightens as he realizes his śakti has become ineffective; disciples recoil; the kṣetra’s sacred landscape looms.

Characters & Entities

• Sūta
• Viśvāmitra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When spiritual power is thwarted, unchecked anger can arise—setting the stage for further dharmic instruction through ensuing events.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader Hāṭakeśvara-kṣetra tīrthamāhātmya frame continues, though this verse begins a new narrative episode.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it introduces the next storyline featuring Viśvāmitra.