Adhyaya 4

Verse 1

लोमश उवाच । विष्णुनोक्तं वचः श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत् । वेदानामप्रमाणं च कृतं ते मधुसूदन

ଲୋମଶ କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦକ୍ଷ କହିଲେ—ହେ ମଧୁସୂଦନ! ତୁମ ବଚନରେ ବେଦମାନଙ୍କ ପ୍ରମାଣ୍ୟତା ଯେନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।

Verse 2

वैदिकं कर्म चोत्सृज्य कथं सेश्वरतां व्रजेत् । तदुच्यतां महाविष्णो येन धर्मः प्रतिष्ठितः

ବୈଦିକ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି କିପରି ଈଶ୍ୱରକେନ୍ଦ୍ରିତ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ? ହେ ମହାବିଷ୍ଣୁ! ଯାହାଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେହି କଥା କହ।

Verse 3

दक्षेणोक्तो महाविष्णुरुवाच परिसांत्वयन् । त्रैगण्यविषया वेदाः संभवंति न चान्यथा

ଦକ୍ଷ ଏପରି କହିଲେ, ମହାବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—ବେଦମାନେ ତ୍ରିଗୁଣକୁ ବିଷୟ କରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 4

वेदोदितानि कर्माणि ईश्वरेण विना कथम् । सफलानि भविष्यंति विफलान्येव तानि च

ବେଦୋକ୍ତ କର୍ମମାନେ ଈଶ୍ୱର ବିନା କିପରି ଫଳଦାୟକ ହେବେ? ପ୍ରଭୁ ନଥିଲେ ସେହି କର୍ମମାନେ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 5

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ईश्वरं शरणं व्रऐजा । एवं ब्रुवति गोविन्द आगतः सैन्यसागरः । वीरभद्रेण सदृशो ददृशुस्तं तदा सुराः

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଅ। ଗୋବିନ୍ଦ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ ସେନାର ସମୁଦ୍ରସଦୃଶ ଦଳ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା; ତେବେ ଦେବମାନେ ବୀରଭଦ୍ରସଦୃଶ ଜଣେକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 6

इंद्रोपि प्रहसन्विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिः सुरैः सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा

ତେବେ ନିଜ ମତବାଦରେ ଅଟୁଟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହସି ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବଜ୍ର ହାତରେ ଧରି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।

Verse 7

भृगुणाचारितः शीघ्रमुच्चाटनपरेण हि । तदा गणाः सुरैः सार्धं युयुधुस्ते गणान्विताः

ତାଙ୍କୁ ହଟାଇବାକୁ ତତ୍ପର ଭୃଗୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ; ତେବେ ଗଣମାନେ ନିଜ ଦଳସହ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 8

शरतोमरनागचैर्जघ्नुस्ते च परस्परम् । नेदुःशंखाश्च बहुशस्तस्मिन्रणमहोत्सवे

ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବାଣ, ତୋମର ଓ ହାତୀଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ; ସେଇ ମହା ରଣୋତ୍ସବରେ ଶଙ୍ଖ ଘନଘନ ନାଦ କଲା।

Verse 9

तथा दुन्दुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः । तेन शब्देन महताश्लाघ्यमानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्

ତେବେ ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦିଲା—ପଟହ, ରଣନଗାଡ଼ା ଓ ଡିଣ୍ଡିମ ଆଦି। ସେଇ ମହାଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ସାହିତ ଦେବମାନେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହ ଶିବକିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।

Verse 10

खड्गैश्चापि हताः केचिद्गदाभिश्च विपोथिताः । देवैः पराजिताः सर्वे गणाः शतसहस्रशः

କେହି ଖଡ୍ଗରେ କଟାଗଲେ, କେହି ଗଦାରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଏଭଳି ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଣମାନେ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ କରି ପରାଜିତ ହେଲେ।

Verse 11

इंद्राद्यौर्लोकपालैश्च गणास्ते च पराङ्गमुखाः । कृताश्च तत्क्षणादेव भृगोर्मंत्रबलेन हि

ସେହି କ୍ଷଣେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ ଭୃଗୁଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରବଳର ପ୍ରଭାବରେ ସେହି ଗଣମାନଙ୍କୁ ପରାଙ୍ମୁଖ କରି ପରାଜିତ କଲେ।

Verse 12

उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्विना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च

ତେବେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଭୃଗୁ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଉଚ୍ଚାଟନ କର୍ମ କଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏବଂ ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜମାନଙ୍କ ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ।

Verse 13

तेनैव देवा जयिनो जातास्तत्क्षणमेव हि । स्वानां पराजयं दृष्ट्वा वीरभद्रो रुपान्वितः

ସେହି କର୍ମରେ ଦେବମାନେ ସେହି କ୍ଷଣେ ଜୟୀ ହେଲେ। ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ପରାଜୟ ଦେଖି ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ ବୀରଭଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।

Verse 14

भूतान्प्रेतान्पिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः । वृषभस्थान्पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । तीक्ष्णं त्रिशूलमादाय पातयामास तान्रणे

ଭୂତ-ପ୍ରେତ-ପିଶାଚମାନଙ୍କୁ ପଛେ ରଖି, ବୃଷଭାରୂଢମାନଙ୍କୁ ଆଗେ କରି, ସେ ମହାବଳୀ ସ୍ୱୟଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି ରଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାତ କଲେ।

Verse 15

देवान्यक्षान्पिशाचांश्च गुह्यकान्राक्षसां स्तथा । शूलघातैश्च ते सर्वे गणा देवान्प्रजघ्निरे

ଶୂଳଘାତରେ ସେହି ସମସ୍ତ ଗଣମାନେ ସମରରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗୁହ୍ୟକ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିପାତ କଲେ।

Verse 16

केचिद्द्विधाकृताः खङ्गैर्मुद्गरैश्चापि पोथिताः । परश्वधैः खंडशश्च कृताः केचिद्रणाजिरे

କେହି ଖଡ୍ଗରେ ଦୁଇ ଭାଗ ହେଲେ, କେହି ମୁଦ୍ଗରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଆଉ କେହି ରଣଭୂମିରେ ପରଶୁଦ୍ୱାରା ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହେଲେ।

Verse 17

शूलैर्भिन्नाश्च शतशः केचिच्च शकलीकृताः । एवं पराजिताः सर्वे पलायनपरायणाः

ଶୂଳରେ ଶତଶଃ ଲୋକ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ, କେହି କେହି ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହେଲେ। ଏଭଳି ସମସ୍ତେ ପରାଜିତ ହୋଇ ପଳାୟନକୁ ମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କଲେ।

Verse 18

परस्परं परिष्वज्य गतास्तेपि त्रिविष्टपम् । केवलं लोकपालाश्च इंद्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । बृहस्पतिं पृच्छमानाः कुतोस्माकं जयो भवेत्

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ଗଲେ। କେବଳ ଲୋକପାଳ—ଇନ୍ଦ୍ରାଦି—ଆତୁର ହୋଇ ଠିଆ ରହି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: ‘ଆମର ଜୟ କେଉଁଠୁ ହେବ?’

Verse 19

बृहस्पतिरुवाचेदं सुरेंद्रं त्वरितस्तदा । बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सत्यं जातमद्य वै

ତେବେ ବୃହସ୍ପତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ହୋଇଛି।’

Verse 20

अस्ति चेदीश्वरः कश्चित्फलरूप्यस्य कर्म्मणः । कर्तारं भजते सोपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हिसः

ଯଦି କର୍ମଫଳ ଦେବାକୁ କୌଣସି ଈଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; କାରଣ ଯେ କର୍ମ କରେନି, ତାହାର ସେ ପ୍ରଭୁ ନୁହଁନ୍ତି।

Verse 21

न मंत्रौषधयः सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा

ନ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ, ନ ଅଭିଚାର, ନ ଲୌକିକ ଉପାୟ; ନ କର୍ମକାଣ୍ଡ, ନ ବେଦ, ନ ଦୁଇ ମୀମାଂସା—ଏଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ରେ ସେହି ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 22

ज्ञातुमीशाः संभवंति भक्त्याज्ञेयस्त्वनन्यया । शांत्या च परया तृष्ट्या ज्ञातव्यो हि सदाशिवः

ଭକ୍ତିରେ ହିଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଜଣାଯାଏ—ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ। ପରମ ଶାନ୍ତି ଓ ଗଭୀର ତୃପ୍ତି ସହ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଉପଲବ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

तेन सर्वं संभवंति सुखदुःझखात्मकं जगत् । परंतु संवदिष्यामि कार्याकार्यविवक्षया

ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ସୁଖ-ଦୁଃଖମୟ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏବେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟର ଭେଦ ବୁଝାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ କହିବି।

Verse 24

त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सहाद्य वै । आगतो बालिशो भूत्वा इदानीं किं करिष्यसि

ହେ ଇନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ମୂର୍ଖତା କରି ଆଜି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ଏଭଳି ବାଲିଶତାରେ ଆସି ଏବେ କ’ଣ କରିବ?

Verse 25

एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमशोभनाः । कुपिताश्च महाभागा न तु शेषं प्रकुर्वते

ଏମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହାୟ ଗଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ। କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାବଳୀମାନେ କିଛିମାତ୍ର ଶେଷ ରଖିବେ ନାହିଁ।

Verse 26

एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा तेऽपि दिवौकसः । चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपाला महेश्वराः

ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଲୋକପାଳମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଶଙ୍କା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 27

ततोऽब्रवीद्वीरभद्रो गणैः परिवृतो भृशम् । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः

ତେବେ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ବୀରଭଦ୍ର କଠୋରଭାବେ କହିଲେ—“ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ବାଳିଶତାରୁ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ।”

Verse 28

अवदानानि दास्यामि तृप्त्यर्थं भवतां त्वरन् । एवमुक्त्वा शितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः

“ତୁମମାନଙ୍କ ‘ତୃପ୍ତି’ ପାଇଁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଦଣ୍ଡ ଦେବି”—ଏହିପରି କହି କ୍ରୋଧାବେଶରେ ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲେ।

Verse 29

तैर्बाणैर्निहताः सर्वे जग्मुस्ते च दिशो दश

ସେହି ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପଳାଇଗଲେ ଏବଂ ଦଶ ଦିଗରେ ଛିଟିଯାଇଲେ।

Verse 30

गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च । यज्ञवाटे समायातो वीरभद्रो गणान्वतः

ଲୋକପାଳମାନେ ପଳାଇଗଲେ ଓ ଦେବମାନେ ଭୟରେ ଛିଟିଯାଇଲେ; ତାପରେ ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ବୀରଭଦ୍ର ଯଜ୍ଞବାଟକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 31

तदा त ऋषयः सर्वे सर्वमेवेश्वरेश्वरम् । विज्ञप्तुकामाः सहसा ऊचुरेवं जनार्दनम्

ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ସର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ଓ ସର୍ବସ୍ୱ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 32

रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः । एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषीणां वै जनार्दनः

“ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କର; ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ।” ଋଷିମାନଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଜନାର୍ଦନ (ମନୋଯୋଗ ଦେଇ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ/କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ)।

Verse 33

योद्धुकामः स्थितो युद्धे विष्णुरध्यात्मदीपकः । वीरभद्रो महाबाहुः केशवं वाक्यमब्रवीत्

ଅଧ୍ୟାତ୍ମର ଦୀପକ ବିଷ୍ଣୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ରଣରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତେବେ ମହାବାହୁ ବୀରଭଦ୍ର କେଶବଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 34

अत्र त्वयागतं कस्माद्विष्णो वेत्त्रा महाबलम् । दक्षस्य पक्षमाश्रित्य कथं जेष्यसि तद्वद

“ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ମହାବଳଧାରୀ, ତୁମେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ଦକ୍ଷଙ୍କ ପକ୍ଷ ଆଶ୍ରୟ କରି ତୁମେ କିପରି ଜିତିବ? ସେ କଥା କହ।”

Verse 35

दाक्षायण्या कृतं यच्च न दृष्टं किं त्वयानघ । त्वं चापि यज्ञे दक्षस्य अवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभूज

“ହେ ଅନଘ, ଦାକ୍ଷାୟଣୀ (ସତୀ) ଯାହା କରିଛନ୍ତି ତାହା ତୁମେ ଦେଖିନାହ କି? ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ଅବଦାନ-ଭାଗ ପାଇବାକୁ ଆସିଛ। ହେ ମହାଭୁଜ, ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଭାଗ ମୁଁ ଦେଉଛି।”

Verse 36

एवमुक्त्वा प्रणम्यादौ विष्णुं सदृशरूपिणम् । वीरभद्रोऽग्रतो भूत्वा विष्णुं वाक्यमथाब्रवीत्

ଏପରି କହି ବୀରଭଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଶିବସଦୃଶ ରୂପଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ପରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।

Verse 37

यथा शंभुस्तथा त्वं हि मम नास्त्यत्र संशयः । तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोऽग्रतः स्तितः । नेष्याम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना

ଶମ୍ଭୁ ଯେପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି—ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତଥାପି, ହେ ମହାବାହୁ, ଯୁଦ୍ଧକାମନାରେ ତୁମେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅଟୁଟ ରହ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅପୁନରାବୃତ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପଠାଇଦେବି।

Verse 38

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य धीमतः । उवाच प्रहसन्देवो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः

ଧୀମାନ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ସର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ହସିମୁଖେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 39

विष्णुरुवाच । रुद्रतेजःप्रसूतोसि पवित्रोऽसि महामते । अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ତୁମେ ରୁଦ୍ରତେଜରୁ ପ୍ରସୂତ, ହେ ମହାମତି, ତୁମେ ପବିତ୍ର। ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞାର୍ଥରେ ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଥିଲା।

Verse 40

अहं भक्तपराधीनस्तथा सोऽपि महेश्वरः । तेनैव कारणेनात्र दक्षस्य यजनं प्रति

ମୁଁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅଧୀନ; ସେହିପରି ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ। ସେଇ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ବନ୍ଧରେ…

Verse 41

आगतोऽहं वीरभद्र रुद्रकोपसमुद्भव । अहं निवारयामि त्वां त्वं वा मां विनिवारय

ହେ ବୀରଭଦ୍ର, ରୁଦ୍ରକୋପରୁ ଉଦ୍ଭବିତ! ମୁଁ ଆସିଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ନିବାରିବି; ନଚେତ୍ ତୁମେ ମୋତେ ନିବାର।

Verse 42

इत्युक्तवति गोविंदे प्रहस्य स महाभुजः । प्रश्रयावनतो भूत्वा इदमाह जनार्दनम्

ଗୋବିନ୍ଦ ଏପରି କହିଲେ ସେ ମହାବାହୁ ହସିଲେ; ପରେ ବିନୟରେ ନମି ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 43

यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । सेवकाश्च वयं सर्वे तव वा शंकरस्य च

ଶିବ ଯେପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି; ତୁମେ ଯେପରି, ଶିବ ମଧ୍ୟ ସେପରି। ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେବକ—ତୁମର ମଧ୍ୟ, ଶଙ୍କରଙ୍କର ମଧ୍ୟ।

Verse 44

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सोऽच्युतः संप्रहस्य च । इदं विष्णुर्महावाक्यं जगाद परमेश्वरः

ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ ହସିଲେ; ତାପରେ ପରମେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ମହାବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 45

योधयस्व महाबाहो मया सार्धमशंकितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोऽहं गच्छामि भवनं स्वकम्

ହେ ମହାବାହୁ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର। ତୁମ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ହେଲେ ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱଧାମକୁ ଯିବି।

Verse 46

तथेत्युक्त्वा तु वीरोऽसौ वीरभद्रो महाबलः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादैर्जगर्ज ह

“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ସେ ମହାବଳୀ ବୀରଭଦ୍ର ପରମାସ୍ତ୍ର ଧରି ସିଂହନାଦ ସମ ଗର୍ଜନ କଲା।

Verse 47

विष्णुश्चापि महाघोषं शंखनादं चकार सः । तच्छ्रुत्वा ये गता देवा रणं हित्वाऽययुः पुनः

ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ମହାଘୋଷ ସହ ଶଙ୍ଖନାଦ କଲେ। ତାହା ଶୁଣି ଯେ ଦେବମାନେ ରଣ ଛାଡ଼ି ପଳାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଲେ।

Verse 48

व्यूहं चक्रुस्तदा सर्वे लोकपालाः सवासवाः । तदेन्द्रेण हतो नंदीवज्रेण शतपर्वणा

ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳମାନେ ବ୍ୟୂହ ରଚିଲେ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଶତପର୍ବ ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ନନ୍ଦୀକୁ ଆଘାତ କରି ପତିତ କଲେ।

Verse 49

नंदीना च हतः शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे । वायुना च हतो भृंगी भृंगिणा वायुराहतः

ନନ୍ଦୀ ତ୍ରିଶୂଳରେ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଭେଦି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କୁ ପତିତ କଲା। ବାୟୁ ଭୃଙ୍ଗୀକୁ ବଧ କଲା, ଏବଂ ଭୃଙ୍ଗୀ ବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କଲା।

Verse 50

शूलेन सितधारेण संनद्धो दण्डधारिणा । यमेन सह संग्रामं महाकालो बलान्वितः

ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଧାରାଯୁକ୍ତ ଶୂଳରେ ସଜ୍ଜ ଓ ଦଣ୍ଡାୟୁଧ ଧାରଣ କରି ବଳବାନ ମହାକାଳ ଯମଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 51

कुबेरेण च संगम्य कूष्मांडानां पतिः स्वयम् । वरुणेन समं युद्धं मुंडश्चैव महाबलः

କୁବେରଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ହୋଇ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ସ୍ୱୟଂ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ଏବଂ ମହାବଳୀ ମୁଣ୍ଡ ବରୁଣଙ୍କ ସହ ସମସମ ଯୁଦ୍ଧ କଲା।

Verse 52

युयुधे परयाशक्त्या त्रैलोक्यं विस्मयन्निव । नैरृतेन समागम्य चंडश्चबलवत्तरः

ସେ ପରମ ଶକ୍ତିରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲା, ଯେନେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ବିସ୍ମିତ କରୁଛି; ଏବଂ ଅଧିକ ବଳବାନ ଚଣ୍ଡ ନୈଋତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଆସି ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲା।

Verse 53

युयुधे परमास्त्रेण नैरृत्यं च विडंबयन् । योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवो नायको महान्

ସେ ପରମାସ୍ତ୍ର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରି ନୈଋତଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କଲା; ଯୋଗିନୀଚକ୍ରସହିତ ମହାନ ନାୟକ ଭୈରବ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 54

विदार्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्बुतम् । क्षेत्रपालास्तथा चान्ये भूतप्रमथगुह्यकाः

ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଚିରି ଅଦ୍ଭୁତ ରକ୍ତ ପିଲେ; ତେଣୁ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ, ପ୍ରମଥ, ଗୁହ୍ୟକ ଗଣମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହେଲେ।

Verse 55

साकिनी डाकिनी रौद्रा नवदुर्गास्तथैव च । योगिन्यो यातुदान्यश्च तथा कूष्मांडकादयः । नेदुः पपुः शोणितं च बुभुजुः पिशितं बहु

ସାକିନୀ, ଡାକିନୀ, ରୌଦ୍ରା ଓ ନବଦୁର୍ଗାମାନେ; ଯୋଗିନୀ, ଯାତୁଧାନୀ ଏବଂ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡାଦି ଗଣ—ଗର୍ଜିଲେ, ରକ୍ତ ପିଲେ ଓ ବହୁ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କଲେ।

Verse 56

भक्ष्यमाणं तदा सैन्यं विलोक्य सुरराट्स्वयम् । विहाय नंदिनं पश्चाद्वीरभद्रं समाक्षिपत्

ସେତେବେଳେ ନିଜ ସେନା ଭକ୍ଷିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱୟଂ ନନ୍ଦିନକୁ ଛାଡ଼ି ପଛକୁ ହଟି, ପରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 57

वीरभद्रो विहायैव विष्णुं देवेन्द्रमास्थितः । तयोर्युद्धमभूद्धोरं बुधांगारकयोरिव

ବୀରଭଦ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପାଶେ ରଖି ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଦୁହିଁଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ବୁଧ ଓ ଅଙ୍ଗାରକ (ମଙ୍ଗଳ) ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଘୋର ହେଲା।

Verse 58

वीरभद्रं यदा शक्रो हंतुकामस्त्वरान्वितः । तावच्छंक्रं गजस्थं हि पुरयामास मार्गणैः

ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତ୍ୱରାସହ ଆଗେଇଲେ, ସେହି କ୍ଷଣେ ବୀରଭଦ୍ର ଗଜାରୂଢ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବାଣବର୍ଷାରେ ଆବୃତ କଲେ।

Verse 59

वीरभद्रो रुषाविष्टो दुर्निवार्यो महाबलः । तदेद्रेंणाहतः शीघ्रं वज्रेण शतपर्वणा

ବୀରଭଦ୍ର ରୋଷାବିଷ୍ଟ, ଦୁର୍ନିବାର୍ୟ ଓ ମହାବଳୀ ଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଶତପର୍ବ ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଆଘାତ କଲେ।

Verse 60

सगजं च सवज्रं च वासवं ग्रस्तुमुद्युतः । हाहाकारो महा नासीद्भूतानां तत्र पश्यताम्

ସେ ଗଜ ସହିତ ଓ ବଜ୍ର ସହିତ ବାସବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ; ସେଠାରେ ଦେଖୁଥିବା ଭୂତଗଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହା ହାହାକାର ଉଠିଲା।

Verse 61

वीरभद्रं तताभूतं तथाभूतं हंतुकामं पुरंदरम् । तव्रमाणस्तदा विष्णुर्वीरभद्राग्रतः स्थितः

ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଏବଂ ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ବିଷ୍ଣୁ ସେତେବେଳେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 62

शक्रं च पृष्ठतः कृत्वा योधयामास वै तदा । वीरभद्रस्य विष्णोश्च युद्धं परमभूत्तदा

ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ପଛେ ରଖି ବିଷ୍ଣୁ ସେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ସେହି ସମୟରେ ବୀରଭଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ପରମ ତୀବ୍ର ହୋଇଉଠିଲା।

Verse 63

शस्त्रास्त्रैर्विविधाकारैर्योधयामासतुस्तदा । पुनर्नंदिनमालोक्य शक्रो युद्ध विशारदः

ତେବେ ସେ ଦୁଇଜଣ ନାନାପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ପୁନର୍ବାର ନନ୍ଦିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧବିଶାରଦ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମନ ଦେଲେ।

Verse 64

द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां प्रमथैः सह । प्रमथा मथिता देवैः सर्वे ते प्राद्रवन्रणात्

ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୁମୁଳ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ ପ୍ରମଥମାନେ ସମସ୍ତେ ରଣଭୂମିରୁ ପଳାଇଗଲେ।

Verse 65

गणान्पराङ्मुखान्दृष्ट्वा सर्वे ते व्याधयो भृशम् । रुद्रकोपात्समुद्भूता देवाश्चापि प्रदुद्रुवुः

ଗଣମାନେ ପଛକୁ ଫେରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରୁଦ୍ରକୋପରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସେ ଭୟଙ୍କର ବ୍ୟାଧିମାନେ ଭାରି ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ପଳାଇଲେ।

Verse 66

ज्वरैस्तु पीडितान्देवान्दृष्ट्वा विष्णुर्हसन्निव । जीवग्राहेण जग्राह देवांस्तांश्च पृथक्पृथक्

ଜ୍ୱରରେ ପୀଡିତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ଯେନେ ହସୁଥିବା ପରି ‘ଜୀବଗ୍ରାହ’ ନାମକ ଗ୍ରହଣରେ ସେହି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏକେକ କରି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଧରିଲେ।

Verse 67

देवाश्चिनौ तदाहूय व्याधीन्हंतुं तदा भृतिम् । ददौ ताभ्यां प्रयत्नेन गणयित्वा सुबुद्धिमान्

ତାପରେ ସେହି ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନଙ୍କୁ ଡାକି, ସେଇ ବ୍ୟାଧିମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟଟିକୁ ଯଥାଚିନ୍ତା ଓ ପ୍ରୟାସ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 68

ज्वरांश्च सन्निपातांश्च अन्ये भूतद्रुहस्तदा । तान्सर्वान्निगृहीत्वाथ अश्विनौ तौ मुदान्वितौ । विज्वरानथ देवांश्च कृत्वा मुमुदतुश्चिरम्

ତେବେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନ ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର, ଭୟଙ୍କର ସନ୍ନିପାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତଦ୍ରୁହ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କଲେ; ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜ୍ୱରମୁକ୍ତ କରି ସେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଆନନ୍ଦ କଲେ।

Verse 69

तैर्जितं योगिनीचक्रं भैरवं व्याकुलीकृतम् । तीक्ष्णाग्रैः पातयामासुः शरैर्भूतगणानपि

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଇ ଯୋଗିନୀଚକ୍ର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଭୈରବ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର ଶରଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଭୂତଗଣକୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କଲେ।

Verse 70

सुरैर्विद्रावितं सैन्यं विलोक्य पतितं भुवि । वीरभद्रो रुपाविष्टो विष्णुं वचनमब्रवीत्

ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହଂକାଇଦିଆ ସେନାକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୀରଭଦ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 71

त्वं शूरोसि महाबाहो देवानां पालको ह्यसि । युध्यस्व मां प्रयत्नेन यदि ते मतिरीदृशी

ହେ ମହାବାହୋ! ତୁମେ ଶୂର; ନିଶ୍ଚୟ ଦେବମାନଙ୍କର ପାଳକ। ଯଦି ତୁମର ଏହିପରି ସଙ୍କଳ୍ପ, ତେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର।

Verse 72

इत्युक्त्वा तं समासाद्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । ववर्ष निशितैर्बाणैर्वीरभद्रो महाबलः

ଏପରି କହି ମହାବଳୀ ବୀରଭଦ୍ର ସର୍ବେଶ୍ୱରେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣର ବର୍ଷା କଲା।

Verse 73

तदा चक्रेण भगवान्वीरभद्रं जघान सः । आयांतं चक्रमालोक्य ग्रसितं तत्क्षणाच्च तत्

ତେବେ ଭଗବାନ ନିଜ ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଆସୁଥିବା ଚକ୍ରକୁ ଦେଖି ସେହି କ୍ଷଣେ ତାହା ଗ୍ରସିତ ହେଲା।

Verse 74

ग्रसितं चक्रमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य विष्णुनोद्गिलितं पुनः

ନିଜ ଚକ୍ର ଗ୍ରସିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ପରପୁରଞ୍ଜୟ ବିଷ୍ଣୁ ତାହାର ମୁଖ ପୋଛିଲେ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଚକ୍ର ପୁନଃ ଉଦ୍ଗିଳିତ ହେଲା।

Verse 75

स्वचक्रमादाय महानुभावो दिवं गतोऽथो भुवनैकभर्ता । ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं च विष्णुः कृती कृतं दुष्प्रसहं परेषाम्

ନିଜ ସ୍ୱଚକ୍ରକୁ ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ମହାନୁଭାବ—ଭୁବନର ଏକମାତ୍ର ଭର୍ତ୍ତା—ତାପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏ ସବୁ ଜାଣି ବିଷ୍ଣୁ ବୁଝିଲେ ଯେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଷ୍ପ୍ରସହ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।