Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 16

Devanagari script

मुदिताः प्रतिवर्तंते गृहस्थमिव प्राणिनः । शीतमातपवर्षांश्च क्लेशान्नानाविधान्सहन्

Transliteration

muditāḥ prativartaṃte gṛhasthamiva prāṇinaḥ | śītamātapavarṣāṃśca kleśānnānāvidhānsahan

Translation

ଶୀତ, ଆତପ ଓ ବର୍ଷା ଇତ୍ୟାଦି ନାନାପ୍ରକାର କ୍ଲେଶ ସହି ପ୍ରାଣୀମାନେ (ତୁମ ପାଖକୁ) ଗୃହସ୍ଥର ଘରକୁ ଫେରୁଥିବା ପରି ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Word by Word

• मुदिताः: gladdened/joyful
• मुदिताः: Kartṛ (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुद् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle) ‘मुदित’; पुंलिङ्गम्; बहुवचनम्; प्रथमा (Nominative, Plural)

• प्रतिवर्तन्ते: they return
• प्रतिवर्तन्ते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति-वृत् (धातु)
• Form: लट् (Present); प्रथमपुरुषः; बहुवचनम्; आत्मनेपदम्

• गृहस्थम्: a householder
• गृहस्थम्: Upamāna (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: गृहस्थ (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: गृह + स्थ (तत्पुरुषः ‘householder’); पुंलिङ्गम्; एकवचनम्; द्वितीया (Accusative, Singular)

• इव: like
• इव: Sambandha (Comparison marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमावाचक-अव्यय (comparative particle ‘like/as’)

• प्राणिनः: living beings
• प्राणिनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राणिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्; बहुवचनम्; प्रथमा (Nominative, Plural)

• शीत: cold
• शीत: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शीत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; एकवचनम्; द्वितीया (Accusative, Singular) (समुच्चय-गणनायाम्)

• आतप: heat/sun
• आतप: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आतप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्; एकवचनम्; द्वितीया (Accusative, Singular) (समुच्चय-गणनायाम्)

• वर्षान्: rains
• वर्षान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्; बहुवचनम्; द्वितीया (Accusative, Plural)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction ‘and’)

• क्लेशान्: afflictions
• क्लेशान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्लेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्; बहुवचनम्; द्वितीया (Accusative, Plural)

• नानाविधान्: of various kinds
• नानाविधान्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नाना + विध (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: नाना (अव्यय) + विधान (कर्मधारयः ‘various kinds’); पुंलिङ्गम्; बहुवचनम्; द्वितीया (Accusative, Plural); ‘क्लेशान्’ इति विशेषणम्

• सहन्: enduring
• सहन्: Kartṛ (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सह् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle) ‘bearing/enduring’; पुंलिङ्गम्; बहुवचनम्; प्रथमा (Nominative, Plural); ‘प्राणिनः’ इति विशेषणम्

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa), narrating

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Achala-āśraya (mountain refuge)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: the mountain (Bhūdhara/Achala)

Visual Art Cues

Scene: Travelers and forest creatures, drenched by rain and weary from heat and cold, return joyfully to the mountain’s foothill shelters and groves like children returning home.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A truly dharmic refuge gives safety and reassurance to all beings, like a righteous householder protects dependents.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No named tīrtha is specified; the verse praises the sheltering nature of the sacred setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a descriptive praise of refuge and endurance.