Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 2

Devanagari script

स्कन्द उवाच । मुने कलशजाख्यामि यत्पृष्टं तन्निशामय । विरजःसंज्ञकं पीठं यत्प्रोक्तं सर्वसिद्धिदम्

Transliteration

skanda uvāca | mune kalaśajākhyāmi yatpṛṣṭaṃ tanniśāmaya | virajaḥsaṃjñakaṃ pīṭhaṃ yatproktaṃ sarvasiddhidam

Translation

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ କଳଶଜ ମୁନି! ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ମୁଁ ତାହା କହୁଛି; ଶୁଣ। ‘ବିରଜା’ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ପୀଠ ଅଛି, ଯାହା ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାତ।

Word by Word

• स्कन्दः: Skanda
• स्कन्दः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्कन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वक्ता

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• मुने: O sage
• मुने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• कलशज: O Pot-born (Agastya)
• कलशज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कलश-ज (प्रातिपदिक; कलश + ज)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; अगस्त्य-पर्याय

• आख्यामि: I will tell/declare
• आख्यामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-√ख्या (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), उत्तमपुरुष (1st), एकवचन; परस्मैपद

• यत्: what
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सम्बन्ध/यद्-तद्-सम्बन्ध (relative)

• पृष्टम्: asked
• पृष्टम्: Karma (Object content/कर्म)
• Type: Verb
• Root: प्रच्छ् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'asked'

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; यत्-सम्बन्धी (correlative)

• निशामय: listen/attend
• निशामय: Prayojaka (Request/आज्ञा)
• Type: Verb
• Root: नि-√शम् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• विरजःसंज्ञकम्: named ‘Virajā’
• विरजःसंज्ञकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विरजः-संज्ञक (प्रातिपदिक; विरजः + संज्ञक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (पीठम्)

• पीठम्: sacred seat/holy place
• पीठम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पीठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (आख्यामि)

• यत्: which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सम्बन्ध (relative)

• प्रोक्तम्: declared
• प्रोक्तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र-√वच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'spoken/declared'

• सर्वसिद्धिदम्: granting all attainments
• सर्वसिद्धिदम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व-सिद्धि-द (प्रातिपदिक; सर्व + सिद्धि + द)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (पीठम्)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Virajā-pīṭha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Agastya

Visual Art Cues

Scene: Skanda, radiant and composed, addresses Agastya; behind them a stylized map-like vision of Kāśī with a highlighted ‘Virajā-pīṭha’ as a luminous seat/altar emitting purity-light.

Characters & Entities

• Skanda
• Agastya (Kalaśaja)
• Viraja Pīṭha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Attentive listening to a revealed māhātmya opens the way to understanding sacred places that confer spiritual attainments.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Viraja Pīṭha, a sanctified locus within the Kāśī region.

What ritualistic prescription is mentioned?

Niśāmana/śravaṇa—listen carefully to the māhātmya; the implied practice is darśana of the Viraja Pīṭha.