Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 12

Devanagari script

चक्र स्वस्तिक शंखाब्ज ध्वजमीनातपत्रवत् । यस्याः पादतले रेखा सा भवेत्क्षितिपांगना

Transliteration

cakra svastika śaṃkhābja dhvajamīnātapatravat | yasyāḥ pādatale rekhā sā bhavetkṣitipāṃganā

Translation

ଯାହାର ପାଦତଳରେ ଚକ୍ର, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ଶଙ୍ଖ, ପଦ୍ମ, ଧ୍ୱଜ, ମୀନ କିମ୍ବା ଛତ୍ର ସଦୃଶ ରେଖା ଥାଏ—ସେ ରାଜସହଚରୀ, କ୍ଷିତିପାଙ୍ଗନା ହୁଏ।

Word by Word

• चक्र: wheel
• चक्र: Visheshya-nirdesha (Enumerative/निर्देश)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (समासपूर्वपद-निर्देश/नामनिर्देश)

• स्वस्तिक: svastika sign
• स्वस्तिक: Visheshya-nirdesha (Enumerative/निर्देश)
• Type: Noun
• Root: स्वस्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नामनिर्देश

• शंख-अब्ज: conch and lotus
• शंख-अब्ज: Visheshya-nirdesha (Enumerative/निर्देश)
• Type: Noun
• Root: शंख (प्रातिपदिक) + अब्ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समाहार-द्वन्द्व); ‘conch and lotus’ as a set

• ध्वज-मीना-आतपत्र-वत्: like a flag, fish, and umbrella
• ध्वज-मीना-आतपत्र-वत्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ध्वज (प्रातिपदिक) + मीन (प्रातिपदिक) + आतपत्र (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: अव्ययवत्-प्रयोग (वत् = like); बहुपद-समाहार/द्वन्द्व-आधारित उपमानविशेषण (like a flag, fish, umbrella)

• यस्याः: of whom/whose
• यस्याः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सम्बन्ध (relative pronoun)

• पाद-तले: on the sole of the foot
• पाद-तले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (पादस्य तले)

• रेखा: a line/mark
• रेखा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रेखा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; अन्वादेश (correlative pronoun)

• भवेत्: would be/becomes
• भवेत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• क्षितिप-अङ्गना: a king’s consort/queen
• क्षितिप-अङ्गना: Karma/Phala (Result complement/फल)
• Type: Noun
• Root: क्षितिप (प्रातिपदिक) + अङ्गना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (क्षितिपस्य अङ्गना)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A luminous sole bearing clear emblematic lines: discus, svastika, conch, lotus, banner, fish, parasol—arranged like sacred yantra-like markings; suggestion of royal court destiny in the background.

Characters & Entities

• Skanda
• Agastya
• Kāśī (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Traditional auspicious symbols (cakra, śaṃkha, padma, etc.) are treated as signs of elevated fortune, linking dharma-informed symbolism with worldly prosperity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named; the verse belongs to the Kāśī-khaṇḍa’s broader sacred narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it states the फल (result) associated with certain auspicious markings.