Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 11
Devanagari script
रूक्षं विवर्णं परुषं खंडितप्रतिबिंबकम् । शूर्पाकारं विशुष्कं च दुःखदौर्भाग्यसूचकम्
Transliteration
rūkṣaṃ vivarṇaṃ paruṣaṃ khaṃḍitapratibiṃbakam | śūrpākāraṃ viśuṣkaṃ ca duḥkhadaurbhāgyasūcakam
Translation
କିନ୍ତୁ ପାଦତଳ ରୂକ୍ଷ, ବିବର୍ଣ୍ଣ, ପରୁଷ, ଖଣ୍ଡିତ ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ, ଶୂର୍ପାକାର ଓ ଅତିଶୟ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ—ତାହା ଦୁଃଖ ଓ ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟର ସୂଚକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Word by Word
रूक्षम्dry/rough
रूक्षम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootरूक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण
वि-वर्णम्discolored
वि-वर्णम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवर्ण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; उपसर्ग-युक्त विशेषण (विवर्ण = discolored)
परुषम्harsh/coarse
परुषम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपरुष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण
खण्डित-प्रतिबिम्बकम्having broken/fragmented reflections (markings)
खण्डित-प्रतिबिम्बकम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootखण्डित (कृदन्त/प्रातिपदिक) + प्रतिबिम्बक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय (खण्डितं प्रतिबिम्बकं यस्य/यत्) विशेषण
शूर्प-आकारम्shovel/winnowing-fan shaped
शूर्प-आकारम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशूर्प (प्रातिपदिक) + आकार (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (शूर्पस्य आकारः) विशेषण
वि-शुष्कम्very dry
वि-शुष्कम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुष्क (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; उपसर्ग-युक्त विशेषण (viśuṣka = very dry)
चand
च:
Samuccaya (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
दुःख-दौर्भाग्य-सूचकम्indicating sorrow and misfortune
दुःख-दौर्भाग्य-सूचकम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदुःख (प्रातिपदिक) + दौर्भाग्य (प्रातिपदिक) + सूचक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (दुःखदौर्भाग्यं सूचयति इति) विशेषण
Speaker
Skanda
Tirtha Mahatmya
Tirtha: Kāśī
Type: kshetra
Visual Art Cues
Scene: Contrasting illustration: a dry, rough, discolored sole with broken markings; the teacher gestures to it as a ‘doṣa-lakṣaṇa’, while a compassionate tone is maintained.
Characters & Entities
S
SkandaA
AgastyaK
Kāśī (context)FAQs
The text contrasts harmony with imbalance—coarseness and dryness symbolize hardship, urging discernment and caution in traditional interpretation.
None; this is a diagnostic/interpretive verse within the Kāśī-khaṇḍa.
None.