Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 7

Devanagari script

पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य सुदृढं निश्चोत्य निश्चोत्य च ब्रह्मांडं सकलं पचेलिमरसालोच्चैः फलाभं मुहुः । पायंपायमपायतस्त्रिजगतीमुन्मत्तवत्तै रसैर्नृत्यंस्तांडवडंबरेण विधिनापायान्महाभैरवः

Transliteration

pāṇibhyāṃ paritaḥ prapīḍya sudṛḍhaṃ niścotya niścotya ca brahmāṃḍaṃ sakalaṃ pacelimarasāloccaiḥ phalābhaṃ muhuḥ | pāyaṃpāyamapāyatastrijagatīmunmattavattai rasairnṛtyaṃstāṃḍavaḍaṃbareṇa vidhināpāyānmahābhairavaḥ

Translation

ଦୁଇ ହାତରେ ଚାରିଦିଗରୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଚେପି, ପୁନଃପୁନଃ ପିଡ଼ି ମହାଭୈରବ ଯେନେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡର ସାର ଉତ୍କାଷି ତାହାକୁ ପାକ କରନ୍ତି; ପକ୍କ ଫଳର ଘନ ରସକୁ ବାରମ୍ବାର ପିଡ଼ି ବାହାର କରିବା ପରି। ସେହି ମତ୍ତକର ଅମୃତରସକୁ ପିଇ ପିଇ, ବିଧିଅନୁସାରେ ତାଣ୍ଡବର ଘନଘୋର ଡମ୍ବର ସହ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତ୍ରିଜଗତ ଡୋଳିଉଠେ।

Word by Word

• पाणिभ्याम्: with (his) two hands
• पाणिभ्याम्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), द्विवचन (Dual)

• परितः: all around
• परितः: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: परितः (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपसर्गसदृश/क्रियाविशेषण (adverb: 'all around')

• प्रपीड्य: having pressed
• प्रपीड्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: पीड् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त (Gerund/Absolutive), उपसर्गः प्र-; 'having pressed/squeezed'

• सुदृढम्: very firmly
• सुदृढम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सुदृढ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); समासः सु+दृढ

• निश्चोत्य: having squeezed out
• निश्चोत्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: च्युत्/च्यव् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त (Gerund/Absolutive), उपसर्गः निस्-; 'having squeezed out/expressed'

• निश्चोत्य: having squeezed out again
• निश्चोत्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: च्युत्/च्यव् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त (Gerund/Absolutive), पुनरुक्ति (repetition for emphasis)

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• ब्रह्माण्डम्: the cosmic egg/universe
• ब्रह्माण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); समासः ब्रह्मणः अण्डम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• सकलम्: entire
• सकलम्: Karma-vishesana (Object qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सकल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• पचेत्: would cook
• पचेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पच् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• इलिमरसालोच्चैः: with very high/loud (ilima-rasa?)
• इलिमरसालोच्चैः: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: इलिमरसा + उच्चैः (प्रातिपदिक/अव्यय)
• Form: अव्ययीभाव-समास; 'उच्चैः' (adverb: loudly/high) सह 'इलिमरसा' (दुर्लभ/पाठभेद-सम्भाव्य)

• फलाभम्: fruit-like
• फलाभम्: Karma-vishesana (Object qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: फल + आभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); समासः फलस्य आभः/आभा (फल-सदृशम्)

• मुहुः: again and again
• मुहुः: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: मुहुः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्त्यर्थक (adverb: repeatedly)

• पायम्: drinking
• पायम्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: पा (धातु)
• Form: ल्युट्/घञ्-सम्भाव्य कृदन्त (verbal noun/participle-like), पाठभेद; 'पायम्' (drinking/causing to drink)

• पायम्: drinking repeatedly
• पायम्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: पा (धातु)
• Form: पुनरुक्ति (repetition for emphasis)

• अपायत: drank/caused to drink away
• अपायत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पा (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद; उपसर्गः अप-

• त्रिजगतिम्: the three worlds
• त्रिजगतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि + जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); द्विगु-समासः त्रयाणां जगतां समाहारः

• उन्मत्तवत्: like one mad
• उन्मत्तवत्: Kriya-vishesana (Manner/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उन्मत्त + वत् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत्-प्रयोग (indeclinable-like comparative), 'like a madman'

• तैः: with those
• तैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)

• रसैः: with juices/essences
• रसैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: रस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)

• नृत्यन्: dancing
• नृत्यन्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: नृत् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त (Present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन

• ताण्डवडम्बरेण: with the pomp of the tāṇḍava
• ताण्डवडम्बरेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: ताण्डव + डम्बर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (डम्बर), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular); समासः ताण्डवस्य डम्बरः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• विधिना: by method/according to rule
• विधिना: Karana (Means/करण)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)

• अपायात्: went away/departed
• अपायात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद; उपसर्गः अप-

• महाभैरवः: Mahābhairava
• महाभैरवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा + भैरव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); समासः महांश्चासौ भैरवः

Speaker

Skanda (contextual, Kāśīkhaṇḍa narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mahābhairava (Kāśī kṣetra-pāla)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: The devotee/sage

Visual Art Cues

Scene: Mahābhairava, colossal and radiant-dark, grips and ‘presses’ the cosmic egg, extracting its essence like ripe fruit-juice; intoxicated by nectars, he performs a thunderous Tāṇḍava as the three worlds sway in awe.

Characters & Entities

• Mahābhairava
• Brahmāṇḍa
• Tri-jagat (three worlds)
• Tāṇḍava

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Bhairava is portrayed as the transcendent power who churns and governs creation itself; the universe is subordinate to Śiva’s fierce grace.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The immediate setting is Kāśīkhaṇḍa’s Bhairava Māhātmya, implicitly tied to Kāśī where Bhairava is central to sacred protection.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; the verse is a stotra-like poetic visualization supporting contemplation and devotional recitation.