Adhyaya 3

Verse 1

राजोवाच । किं दृष्टं भवता ब्रह्मन्नाश्चर्यं पथि कुत्र वा । तन्ममाख्याहि येनाहं कृतकृत्यत्वमाप्नुयाम्

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ପଥରେ କେଉଁଠି ଓ କି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ? ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମଧ୍ୟ କୃତକୃତ୍ୟତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି।

Verse 2

गौतम उवाच । गोकर्णादहमागच्छन्क्वापि देशे विशांपते । जाते मध्याह्नसमये लब्ध वान्विमलं सरः

ଗୌତମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାପତେ, ମୁଁ ଗୋକର୍ଣ୍ଣରୁ ଫେରୁଥିଲି। କୌଣସି ଦେଶଭାଗରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ହେବାବେଳେ, ମୁଁ ଏକ ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ସରୋବର ପାଇଲି।

Verse 3

तत्रोपस्पृश्य सलिलं विनीय च पथिश्रमम् । सुस्निग्धशीतलच्छायं न्यग्रोधं समुपाश्रयम्

ସେଠାରେ ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସ୍ନାନ କଲି ଓ ପଥଶ୍ରମ ନିବାରଣ କଲି। ପରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଶୀତଳ ଛାୟା ଥିବା ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲି।

Verse 4

अथाविदूरे चांडालीं वृद्धामंधां कृशाकृतिम् । शुष्यन्मुखीं निराहारां बहुरोगनिपीडिताम्

ତାପରେ ଅଦୂରେ ମୁଁ ଜଣେ ଚାଣ୍ଡାଳୀକୁ ଦେଖିଲି—ବୃଦ୍ଧା, ଅନ୍ଧା, କୃଶାକୃତି; ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ, ନିରାହାରା, ଏବଂ ବହୁ ରୋଗରେ ପୀଡିତ।

Verse 5

कुष्ठव्रणपरीतांगीमुद्यत्कृमिकुलाकुलाम् । पूयशोणितसंसक्तजरत्पटल सत्कटीम्

ତାଙ୍କ ଶରୀର କୁଷ୍ଠ ରୋଗର ଘା’ରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପୋକମାନେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଥିଲେ। ପୂଜ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଚର୍ମ ଓ ଅଣ୍ଟା ଥିଲା।

Verse 6

महायक्ष्मगलस्थेन कंठसंरोधविह्वलाम् । विनष्टदंतामव्यक्तां विलुठंतीं मुहुर्मुहुः

ଗଳାରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗ କାରଣରୁ କଣ୍ଠରୋଧ ହୋଇ ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କହୁଥିଲେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଭୂମିରେ ଗଡୁଥିଲେ।

Verse 7

चंडार्ककिरणस्पृष्टखरोष्णरजसाप्लुताम् । विण्मूत्रपूयदिग्धांगीमसृग्गंधदुरासदाम्

ପ୍ରଚଣ୍ଡ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଉତ୍ତପ୍ତ ଧୂଳିରେ ସେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ମଳ, ମୂତ୍ର ଓ ପୂଜରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲା ଏବଂ ରକ୍ତର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା କଷ୍ଟକର ଥିଲା।

Verse 8

कफरोगबहुश्वासश्लथन्नाडीबहुव्यथाम् । विध्वस्तकेशावयवामपश्यं मरणोन्मुखीम्

କଫ ରୋଗ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଶ୍ୱାସ କ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ସ୍ନାୟୁ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ କେଶ ଓ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁମୁଖୀ ଦେଖିଲି।

Verse 9

तादृग्व्यथां च तां वीक्ष्य कृपयाहं परिप्लुतः । प्रतीक्षन्मरणं तस्याः क्षणं तत्रैव संस्थितः

ତାଙ୍କର ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖି ମୁଁ କରୁଣାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲି। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ମୁଁ କିଛି ସମୟ ସେଠାରେ ରହିଲି।

Verse 10

अथांतरिक्षपदवीं सिंचंतमिव रश्मिभिः । दिव्यं विमानमानीतमद्राक्षं शिवकिंकरैः

ତେବେ ମୁଁ ଦେଖିଲି—ଶିବଙ୍କ କିଙ୍କରମାନେ ଆଣିଥିବା ଦିବ୍ୟ ବିମାନ, ଯାହା ନିଜ କିରଣରେ ଆକାଶପଥକୁ ଯେନ ସିଞ୍ଚନ କରୁଥିଲା।

Verse 11

तस्मिन्रवींदुवह्नीनां तेजसामिव पंजरे । विमाने सूर्यसंकाशानपश्यं शिवकिंकरान्

ସେହି ବିମାନରେ—ଯେନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ତେଜର ପଞ୍ଜର—ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିବକିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲି।

Verse 12

ते वै त्रिशूलखट्वांगटंकचर्मासिपाणयः । चंद्रार्धभूषणाः सांद्रचंद्रकुंदोरुवर्चसः

ତାଙ୍କ ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ଟଙ୍କ, ଢାଳ ଓ ଖଡ୍ଗ ଥିଲା; ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଘନ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଓ କୁନ୍ଦପୁଷ୍ପର ଶୁଭ୍ର କାନ୍ତି ପରି ଦୀପ୍ତ ଥିଲା।

Verse 13

किरीटकुंडलभ्राजन्महाहिवलयोज्ज्वलाः । शिवानुगा मया दृष्टा श्चत्वारः शुभलक्षणाः

ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ଚାରିଜଣ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଅନୁଗାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—କିରୀଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ଝଲମଲ, ଏବଂ ମହାସର୍ପ-ବଳୟ ସଦୃଶ କଙ୍କଣରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 14

तानापतत आलोक्य विमानस्थान्सुविस्मितः । उपसृत्यांतिके वेगादपृच्छं गगने स्थितान्

ବିମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅବତରଣ କରୁଥିବା ଦେଖି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲି; ଶୀଘ୍ର ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି।

Verse 15

नमोनमो वस्त्रिदशोत्तमेभ्यस्त्रिलोचनश्रीचरणानुगेभ्यः । त्रिलोकरक्षाविधिमावहद्भ्यस्त्रिशूलचर्मासिगदाधरेभ्यः

ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର—ତ୍ରିଲୋଚନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶ୍ରୀଚରଣାନୁଗ ଆପଣମାନଙ୍କୁ। ତ୍ରିଲୋକରକ୍ଷାବିଧି ବହନ କରୁଥିବା, ତ୍ରିଶୂଳ, ଚର୍ମ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଆପଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 16

अतोऽस्माभिरिहानीता निरयं यातु वा न वा । अनया साधितो बाल्ये पुण्यलेशोऽस्ति वा न वा

ଏହେତୁ ଆମେ ତାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଛୁ—ସେ ନରକକୁ ଯାଉ କି ନ ଯାଉ। କହନ୍ତୁ, ସେ ଶୈଶବରେ ପୁଣ୍ୟର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲେଶ ମଧ୍ୟ ସାଧନ କରିଛି କି ନାହିଁ?

Verse 17

उत सर्वजनाघौघविजयाय कृतोद्यमाः । ब्रूत कारुण्यतो मह्यं यस्माद्यूयमिहागताः

କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାପ-ପ୍ରବାହକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଆପଣମାନେ ଆସିଛନ୍ତି କି? କରୁଣାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ—ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି?

Verse 18

शिवदूता ऊचुः । एषाग्रे दृश्यते वृद्धा चांडाली मरणोन्मुखी । एतामानेतुमायाताः संदिष्टा प्रभुणा वयम्

ଶିବଦୂତମାନେ କହିଲେ—ଦେଖ, ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ମୁଖୀ ଏକ ବୃଦ୍ଧା ଚାଣ୍ଡାଳୀ ଦିଶୁଛି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ତାକୁ ଆଣିବାକୁ ଆସିଛୁ।

Verse 19

इत्युक्ते शिवदूतैस्तैरपृच्छं पुनरप्यहम् । विस्मयाविष्टचित्तस्तान्कृतांजलिरवस्थितः

ସେଇ ଶିବଦୂତମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲି। ବିସ୍ମୟରେ ଚିତ୍ତ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ, ମୁଁ କରଯୋଡ଼ି ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲି।

Verse 20

अहो पापीयसी घोरा चांडाली कथमर्हति । दिव्यं विमानमारोढुं शुनीवाध्वरमंडलम्

ଆହା! ଏହି ମହାପାପିନୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଚଢିବା ପାଇଁ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ ଅଟେ? ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ କୁକୁରର ପ୍ରବେଶ ଅନୁଚିତ ଅଟେ |

Verse 21

आजन्मतोऽशुचिप्राया पापां पापा नुगामिनीम् । कथमेनां दुराचारां शिवलोकं निनीषथ

ଯେ ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ଅପବିତ୍ର, ପାପିନୀ ଏବଂ ପାପର ଅନୁଗାମିନୀ ଅଟେ, ଏପରି ଦୁରାଚାରିଣୀଙ୍କୁ ଆପଣ ଶିବଲୋକ କିପରି ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?

Verse 22

अस्या नास्ति शिवज्ञानं नास्ति घोरतरं तपः । सत्यं नास्ति दया नास्ति कथमेनां निनीषथ

ଏହାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିବଜ୍ଞାନ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଏ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି | ଏହାଙ୍କ ଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ କି ଦୟା ନାହିଁ, ତେବେ ଆପଣ ଏହାଙ୍କୁ କିପରି ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?

Verse 23

पशुमांसकृताहारा वारुणीपूरितोदराम् । जीवहिंसारतां नित्यं कथमेनां निनीषथ

ଯାହାର ଆହାର ପଶୁ ମାଂସ ଅଟେ, ଯାହାର ପେଟ ମଦ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ ଏବଂ ଯେ ନିତ୍ୟ ଜୀବ ହିଂସାରେ ରତ ରହେ, ତାଙ୍କୁ ଆପଣ କିପରି ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?

Verse 24

न च पंचाक्षरी जप्ता न कृतं शिवपूजनम् । न ध्यातो भगवाञ्छंभुः कथमेनां निनीषथ

ଏ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିନାହାନ୍ତି, ଶିବ ପୂଜା କରିନାହାନ୍ତି କିମ୍ବା ଭଗବାନ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରିନାହାନ୍ତି | ତେବେ ଆପଣ ଏହାଙ୍କୁ କିପରି ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?

Verse 25

नोपोषिता शिवतिथिर्न कृतं शिवपूजनम् । भूतसौहृदं न जानाति न च बिल्वशिवार्पणम् । नेष्टापूर्तादिकं वापि कथमेनां निनीषथ

ସେ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ତିଥିରେ ଉପବାସ କରିନାହିଁ, ଶିବପୂଜା ମଧ୍ୟ କରିନାହିଁ। ଭୂତମାତ୍ର ପ୍ରତି ସୌହୃଦ୍ୟ-କରୁଣା ଜାଣେନାହିଁ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି ଶିବାର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଇଷ୍ଟ-ପୂର୍ତ୍ତାଦି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ମଧ୍ୟ କରିନାହିଁ—ତେବେ ତାକୁ ପରମ ପଦକୁ କିପରି ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?!

Verse 26

न च स्नातानि तीर्थानि न दानानि कृतानि च । न च व्रतानि चीर्णानि कथमेनां निनीषथ

ସେ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିନାହିଁ, ଦାନ ମଧ୍ୟ କରିନାହିଁ; ବ୍ରତାଚରଣ ମଧ୍ୟ କରିନାହିଁ—ତେବେ ତାକୁ ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ କିପରି ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?

Verse 27

ईक्षणे परिहर्त्तव्या किमु संभाषणादिषु । सत्संगरहितां चंडां कथमेनां निनीषथ

ତାକୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ—ତେବେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆଦି ତ ଅତି ଦୂର। ସତ୍ସଙ୍ଗରହିତା, କଠୋର ଓ ପତିତା—ତାକୁ ପରମ ଗତିକୁ କିପରି ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?

Verse 28

जन्मांतरार्जितं किंचिदस्याः सुकृतमस्ति वा । तत्कथं कुष्ठरोगण कृमिभिः परिभूयते

ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମାର୍ଜିତ କିଛି ସୁକୃତ ଅଛି କି? ଯଦି ଅଛି, ତେବେ କୁଷ୍ଠରୋଗ ଓ କୃମିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ କିପରି ଏତେ ପୀଡିତ ହେଉଛି?

Verse 29

अहो ईश्वरचर्येयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । पापात्मानोऽपि नीयंते कारुण्यात्परमं पदम्

ଆହା! ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଏହି ଲୀଳା ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ। ତାଙ୍କର କାରୁଣ୍ୟରେ ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପଦକୁ ନୀତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 30

इत्युक्तास्ते मया दूता देवदेवस्य शूलिनः । प्रत्यूचुर्मामथ प्रीत्या सर्वसंशयभेदिनः

ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏପରି କୁହାଯାଇଥିବାରୁ ଦେବଦେବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ସେଇ ଦୂତମାନେ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ମୋତେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଭେଦକ।

Verse 31

शिवदूता ऊचुः । ब्रह्मन्सुमहदाश्चर्यं शृणु कौतूहलं यदि । इमामुद्दिश्य चांडालीं यदुक्तं भवताधुना

ଶିବଦୂତମାନେ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି ତୁମର କୌତୁହଳ ଥାଏ ତେବେ ଏହି ଅତିମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣ; ଏହି ଚାଣ୍ଡାଳୀକୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରି ତୁମେ ଏମାତ୍ରେ ଯାହା କହିଛ।

Verse 32

आसीदियं पूर्वभवे काचिद्ब्राह्मणकन्यका । सुमित्रानाम संपूर्णसोमबिम्बसमानना

ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକନ୍ୟା ଥିଲା, ସୁମିତ୍ରା ନାମରେ ପରିଚିତ; ତାହାର ମୁଖ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ସମାନ ଥିଲା।

Verse 33

उत्फुल्लमल्लिकादामसुकुमारांगलक्षणा । कैकेयद्विजमुख्यस्य कस्यचित्तनया सती

ଫୁଟିଥିବା ମଲ୍ଲିକାମାଳା ପରି ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗଲକ୍ଷଣ ଥିଲା ତାହାର; ସେ କୈକେୟ ଦେଶର ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସତୀ କନ୍ୟା ଥିଲା।

Verse 34

तां सर्वलक्षणोपेतां रतेर्मूर्तिमिवापराम् । वर्द्धमानां पितुर्गेहे वीक्ष्यासन्विस्मिता जनाः

ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଯେନ ରତିଦେବୀଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି—ତାକୁ ପିତୃଗୃହରେ ବଢ଼ୁଥିବା ଦେଖି ଲୋକମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 35

दिनेदिने वर्धमाना बंधुभिर्लालिता भृशम् । सा शनैर्यौवनं भेजे स्मरस्येव महाधनुः

ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ସେ କନ୍ୟା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହରେ ଲାଳିତ ହେଲା; ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେ ଯୌବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା—ଯେପରି ସ୍ମର (କାମଦେବ)ଙ୍କ ମହାଧନୁ କାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ତଣାଯାଏ।

Verse 36

अथ सा बंधुवर्गैश्च समेतेन कुमारिका । पित्रा प्रदत्ता कस्मैचिद्विधिना द्विजसूनवे

ତାପରେ ସେ କୁମାରୀ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ସହିତ, ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ କରାଗଲା।

Verse 37

सा भर्त्तारमनुप्राप्य नवयौवनशालिनी । कंचित्कालं शुभाचारा रेमे बंधुभिरावृता

ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନବଯୌବନରେ ଶୋଭିତ ସେ ନାରୀ କିଛିକାଳ ଶୁଭାଚାରୀ ହୋଇ, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଘେରାରେ ସୁଖରେ ରହିଲା।

Verse 38

अथ कालवशात्तस्याः पतिस्तीव्र रुजार्दितः । रूपयौवनकांतोपि पंचत्वमगमन्मुने

ତାପରେ କାଳବଶରେ ତାହାର ସ୍ୱାମୀ ତୀବ୍ର ରୁଜାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ; ରୂପ-ଯୌବନ-କାନ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମୁନି, ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ (ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ)।

Verse 39

मृते भर्त्तरि दुःखेन विदग्धहदया सती । उवास कतिचिन्मासान्सुशीला विजितें द्रिया

ସ୍ୱାମୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ସେ ସତୀ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧହୃଦୟା ହୋଇ, କିଛି ମାସ ସୁଶୀଳା ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟା ହୋଇ ରହିଲା।

Verse 40

अथ यौवनभारेण जृंभमाणेन नित्यशः । बभूव हृदयं तस्याः कंदपर्परिकंपितम्

ତେବେ ଯୌବନର ଭାର ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବାରେ, କନ୍ଦର୍ପର ଉତ୍ତେଜନାରେ ତାହାର ହୃଦୟ କମ୍ପିତ ହେଲା।

Verse 41

सा गुप्ता बन्धुवर्गेण शासितापि महोत्तमैः । न शशाक मनो रोद्धं मदनाकृष्टमंगना

ସେ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଓ ମହୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଦନାକୃଷ୍ଟ ମନକୁ ରୋକି ପାରିଲା ନାହିଁ।

Verse 42

सा तीव्रमन्मथाविष्टा रूपयौवनशालिनी । विधवापि विशेषेण जारमार्गरताभवत्

ତୀବ୍ର ମନ୍ମଥାବେଶରେ ଆବିଷ୍ଟ, ରୂପ-ଯୌବନଶାଳିନୀ ସେ—ବିଧବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ବିଶେଷକରି ଜାରମାର୍ଗରେ ଆସକ୍ତ ହେଲା।

Verse 43

न ज्ञाता केनचिदपि जारिणीति विचक्षणा । जुगूहात्मदुराचारं कंचित्कालमसत्तमा

ସେ ବିଚକ୍ଷଣା ଥିବାରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ତାକୁ ‘ଜାରିଣୀ’ ବୋଲି ଜାଣିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଅଧର୍ମିଣୀ କିଛି କାଳ ନିଜ ଦୁରାଚାର ଲୁଚାଇ ରଖିଲା।

Verse 44

तां दोहदसमाक्रांतां घननीलमुखस्तनीम् । कालेन बंधुवर्गोपि बुबोध विटदूषिताम्

ଦୋହଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ମୁହଁ ଓ ସ୍ତନ ଘନନୀଳ ହୋଇଥିବା ତାକୁ, କାଳକ୍ରମେ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ବୋଲି ବୁଝିଲେ।

Verse 45

इति भीतो महाक्लेशाच्चिंता लेभे दुरत्ययाम् । स्त्रियः कामेन नश्यंति ब्राह्मणा हीनसेवया

ଏହିପରି କହି ସେ ମହାକ୍ଲେଶରେ ଭୀତ ହୋଇ ଦୁରତିକ୍ରମ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲା—“ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କାମରେ ନଶନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହୀନଙ୍କ ସେବାରେ (ନିଚ ଆଶ୍ରୟରେ) ନଶନ୍ତି।”

Verse 46

राजानो ब्रह्मदंडेन यतयो भोगसंग्रहात् । लीढं शुना तथैवान्नं सुरया वार्पितं पयः

ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଦଣ୍ଡର ଶାସନରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯତିମାନେ ଭୋଗ ସଂଗ୍ରହରେ ପତନ କରନ୍ତି। କୁକୁର ଚାଟିଥିବା ଅନ୍ନ ଓ ସୁରାରେ ଦୂଷିତ ଦୁଧ—ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ର ମନିବା ଉଚିତ।

Verse 47

रूपं कुष्ठरुजाविष्टं कुलं नश्यति कुस्त्रिया । इति सर्वे समालोच्य समेताः पतिसोदराः

“ରୂପ କୁଷ୍ଠରୋଗର ବେଦନାରେ ଆବୃତ ହୁଏ; କୁସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା କୁଳ ନଶିଯାଏ”—ଏପରି ଭାବି ପତିଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ।

Verse 48

तत्यजुर्गोत्रतो दूरं गृहीत्वा सकचग्रहम् । सघटोत्सर्गमुत्सृष्टा सा नारी सर्वबन्धुभिः

ସେମାନେ ତାକୁ ଗୋତ୍ରରୁ ଦୂରେ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାହାର କେଶ-ଗୃହ (ସାମଗ୍ରୀ) ସହ ନେଇ; ଘଟୋତ୍ସର୍ଗ (ବିଧିସମ୍ମତ ବିସର୍ଜନ) କରି ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ସେ ନାରୀକୁ ବହିଷ୍କୃତ କଲେ।

Verse 49

विचरंती च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया । सा ययौ स्त्री बहिर्यामा दृष्टा शूद्रेण केनचित्

ଶୂଦ୍ର ସହ ଘୁରିବା, ରତିପ୍ରିୟା ଓ ଭୋଗରେ ରମିଥିବା ସେ ନାରୀ ରାତିରେ ବାହାରକୁ ଗଲା; ଏବଂ କୌଣସି ଜଣେ ଶୂଦ୍ର ତାକୁ ଦେଖିଲା।

Verse 50

स तां दृष्ट्वा वरारोहां पीनोन्नतपयोधराम् । गृहं निनाय साम्ना च विधवां शूद्रनायकः । सा नारी तस्य महिषी भूत्वा तेन दिवानिशम्

ତାକୁ ଦେଖି—ସୁନ୍ଦର ଦେହଯଷ୍ଟି, ପୀନ ଓ ଉନ୍ନତ ସ୍ତନଯୁକ୍ତା—ଶୂଦ୍ରନାୟକ ମଧୁର ବାକ୍ୟରେ ସେହି ବିଧବାକୁ ମନାଇ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲା। ସେ ନାରୀ ତାହାର ମହିଷୀ ହୋଇ ଦିନରାତି ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିଲା।

Verse 51

रममाणा क्वचिद्देशे न्यवसद्गृहवल्लभा । तत्र सा पिशिताहारा नित्यमापीतवारुणी

କୌଣସି ଦେଶରେ ଗୃହର ପ୍ରିୟା ହୋଇ ସେ ଭୋଗରେ ରମି ବସିଲା। ସେଠାରେ ସେ ମାଂସାହାରିଣୀ ହେଲା ଏବଂ ନିତ୍ୟ ମଦିରା ପାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 52

लेभे सुतं च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया । कदाचिद्भर्त्तरि क्वापि याते पीतसुरा तु सा

ଭୋଗରେ ରମିଥିବା, ରତିପ୍ରିୟା ସେ ନାରୀ ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇଲା। ଏକଥର ସ୍ୱାମୀ କେଉଁଠି ଯାଇଥିବାବେଳେ ସେ ମଦିରା ପିଇଲା।

Verse 53

इयेष पिशिताहारं मदिरामदविह्वला । अथ मेषेषु बद्धेषु गोभिः सह बहिर्व्रजे

ମଦିରାମଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ସେ ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା। ପରେ ମେଷମାନେ ବନ୍ଧା ଥିବାବେଳେ, ଗାଈମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ବାହାରକୁ ଗୋଶାଳା/ବାଡ଼ା ଦିଗକୁ ଗଲା।

Verse 54

ययौ कृपाणमादाय सा तमींधे निशामुखे । अविमृश्य मदावेशान्मेषबुद्ध्यामिषप्रिया

ରାତିର ଆରମ୍ଭରେ ସେ କୃପାଣ ନେଇ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ମଦାବେଶରେ ବିଚାର ନ କରି, ମାଂସପ୍ରିୟା ସେ ତାହାକୁ ମେଷ ବୋଲି ଭ୍ରମ କଲା।

Verse 55

एकं जघानं गोवत्सं क्रोशंतं निशि दुर्भगा । निहतं गृहमानीय ज्ञात्वा गोवत्समंगना

ରାତିରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଗୋବଛାଟିକୁ ସେଇ ଦୁର୍ଭାଗିନୀ ମାରିଦେଲା। ମରା ବଛାକୁ ଘରକୁ ଆଣି ସେ ନାରୀ ଜାଣିଲା—ଏହା ଗୋବଛା।

Verse 56

भीता शिवशिवेत्याह केनचित्पुण्यकर्मणा । सा मुहूर्तमिति ध्यात्वा पिशितासवलालसा

ଭୟଭୀତ ହୋଇ, କିଛି ପୂର୍ବପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ସେ “ଶିବ! ଶିବ!” ବୋଲି ଡାକିଲା। କିନ୍ତୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ଭାବି, ମାଂସ ଓ ମଦିରାର ଲୋଭରେ ସେ ପୁଣି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଫେରିଗଲା।

Verse 57

छित्त्वा तमेव गोवत्सं चकाराहारमीप्सितम् । गोवत्सार्धशरीरेण कृताहाराथ सा पुनः

ସେଇ ଗୋବଛାକୁ କାଟି ସେ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲା। ଗୋବଛାର ଅର୍ଧଦେହରୁ ଭୋଜନ କରି ସେ ପୁଣି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।

Verse 58

तदर्धदेहं निक्षिप्य बहिश्चुक्रोश कैतवात् । अहो व्याघ्रेण भग्नोऽयं जग्धो गोवत्सको व्रजे

ସେ ଅର୍ଧଦେହକୁ ବାହାରେ ଫେଙ୍ଗି ଠକେଇରେ ଚିତ୍କାର କଲା—“ହାୟ! ଗୋଠରେ ଏହି ଗୋବଛାକୁ ବାଘ ଭାଙ୍ଗି ଖାଇଦେଇଛି!”

Verse 59

इति तस्याः समाक्रंदः सर्वगेहेषु शुश्रुवे । अथ सर्वे शूद्रजनाः समागम्यांतिके स्थिताः

ଏଭଳି ତାହାର କାନ୍ଦଣା ସମସ୍ତ ଘରେ ଶୁଣାଗଲା। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଶୂଦ୍ରଜନ ଏକତ୍ର ହୋଇ ନିକଟରେ ଦାଁଡ଼ିଲେ।

Verse 60

हतं गोवत्समालोक्य व्याघ्रेणेति शुचं ययुः । गतेषु तेषु सर्वेषु व्युष्टायां च ततो निशि

ହତ ଗୋବଛାକୁ ଦେଖି “ବାଘେ ମାରିଛି” ବୋଲି ଭାବି ସେମାନେ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ଚାଲିଗଲାପରେ ସେ ରାତି କଟି ପ୍ରଭାତ ହେଲା।

Verse 61

तद्भर्ता गृहमागत्य दृष्टवान्गृहविड्वरम् । एवं बहुतिथे काले गते सा शूद्ववल्लभा

ତାହାର ସ୍ୱାମୀ ଘରକୁ ଆସି ଘରଭିତରର ମଲିନତା ଦେଖିଲା। ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ କଟିଗଲାପରେ ସେ ଶୂଦ୍ରପ୍ରିୟା ନାରୀ (ଫଳକୁ ପାଇଲା)।

Verse 62

कालस्य वशमापन्ना जगाम यममंदिरम् । यमोपि धर्ममालोक्य तस्याः कर्म च पौर्विकम्

କାଳର ବଶରେ ପଡି ସେ ଯମମନ୍ଦିରକୁ ଗଲା। ଯମ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଦେଖି ତାହାର ପୂର୍ବକର୍ମ ବିଚାର କରି (ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲା)।

Verse 63

निर्वत्र्य निरयावासाञ्चक्रे चंडालजातिकाम् । सापि भ्रष्टा यमपुराच्चांडालीगर्भमाश्रिता

ନରକବାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ସେ ତାକୁ ଚାଣ୍ଡାଳ-ଜାତିର କଲା। ସେ ମଧ୍ୟ ଯମପୁରୀରୁ ପତିତ ହୋଇ ଚାଣ୍ଡାଳୀ ନାରୀର ଗର୍ଭକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲା।

Verse 64

ततो बभूव जात्यंधा प्रशांतांगारमेचका । तत्पिता कोपि चांडालो देशे कुत्रचिदास्थितः

ତାପରେ ସେ ଜନ୍ମାନ୍ଧା ହୋଇ ଜନ୍ମିଲା, ନିବିଯାଇଥିବା ଅଙ୍ଗାର ପରି କଳାବର୍ଣ୍ଣା। ତାହାର ପିତା କେହି ଜଣେ ଚାଣ୍ଡାଳ, ଯେ କୌଣସି ଦେଶରେ ବସୁଥିଲା।

Verse 65

तां तादृशीमपि सुतां कृपया पर्यपोषयत् । अभोज्येन कदन्नेन शुना लीढेन पूतिना

କନ୍ୟା ଏପରି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କରୁଣାବଶେ ତାକୁ ପୋଷଣ କଲେ—ଅଭୋଜ୍ୟ ନିକୃଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ, କୁକୁର ଚାଟିଥିବା ମଲିନ ଅପବିତ୍ର ଆହାର ଦେଇ।

Verse 66

अपेयैश्च रसैर्मात्रा पोषिता सा दिनेदिने । जात्यंधा सापि कालेन बाल्ये कुष्ठरुजार्दिता

ଦିନେଦିନେ ମା ତାକୁ ପିଇବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ରସରେ ମଧ୍ୟ ପୋଷିଲେ; ସେ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଥିଲା, କାଳକ୍ରମେ ଶିଶୁବୟସରେ ମଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠବେଦନାରେ ପୀଡିତ ହେଲା।

Verse 67

ऊढा न केनचिद्वापि चांडालेनातिदुर्भगा । अतीतबाल्ये सा काले विध्वस्तपितृमातृका

ଅତି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବତୀ ସେ କାହାର ସହିତ ମଧ୍ୟ ବିବାହିତ ହେଲା ନାହିଁ; କେବଳ ଜଣେ ଚାଣ୍ଡାଳ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲା। ବାଳ୍ୟ ଅତୀତ ହେବା ପରେ କାଳକ୍ରମେ ତାର ପିତାମାତା ବିନଷ୍ଟ (ମୃତ) ହେଲେ।

Verse 68

दुर्भगेति परित्यक्ता बंधुभिश्च सहोदरैः । ततः क्षुधार्दिता दीना शोचन्ती विगतेक्षणा

‘ଦୁର୍ଭାଗିନୀ’ ବୋଲି ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ସହୋଦରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ। ତାପରେ ସେ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ, ଦୀନ ହୋଇ, ଶୋକ କରୁଥିବା, ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ଭାବେ ଭ୍ରମଣ କଲା।

Verse 69

गृहीतयष्टिः कृच्छ्रेण संचचाल सलोष्टिका । पत्तनेष्वपि सर्वेषु याचमाना दिनेदिने

ଲାଠି ଧରି, ଛୋଟ ଗଠରି ସହ, ସେ କଷ୍ଟକରେ ଚାଲୁଥିଲା; ଏବଂ ଦିନେଦିନେ ସମସ୍ତ ପଟ୍ଟଣରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିଲା।

Verse 70

चांडालोच्छिष्टपिंडेन जठराग्निमतर्पयत् । एवं कृच्छ्रेण महता नीत्वा सुबहुलं वयः

ଚାଣ୍ଡାଳର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଅନ୍ନକଣାରେ ସେ କଷ୍ଟେ କଷ୍ଟେ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ତୃପ୍ତ କରୁଥିଲା। ଏଭଳି ମହା କୃଚ୍ଛ୍ର ସହି ସେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ବିତାଇଲା।

Verse 71

जरया ग्रस्तसर्वांगी दुःखमाप दुरत्ययम् । निरन्नपानवसना सा कदाचिन्महाजनान्

ଜରା ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଗ୍ରସି ନେଇ ସେ ଦୁରତ୍ୟୟ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲା। ଅନ୍ନ, ପାନୀୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ବିନା ସେ କେବେ ଏକ ସମୟରେ ମହାଜନମାନଙ୍କ ଭିଡ଼କୁ ଭେଟିଲା।

Verse 72

आयास्यंत्यां शिवतिथौ गच्छतो बुबुधेऽध्वगान् । तस्यां तु देवयात्रायां देशदेशांतयायिनाम्

ପବିତ୍ର ଶିବତିଥିରେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ ସେ ପଥରେ ଯାଉଥିବା ପଥିକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲା। ସେହି ଦେବଯାତ୍ରାକୁ ଦେଶଦେଶାନ୍ତର ଓ ଦୂର ଭୂମିରୁ ଲୋକେ ଯାତ୍ରା କରି ଆସୁଥିଲେ।

Verse 73

विप्राणां साग्निहोत्राणां सस्त्रीकाणां महात्मनाम् । राज्ञां च सावरोधानां सहस्तिरथवाजिनाम्

ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପାଳନକାରୀ ମହାତ୍ମା ବିପ୍ରମାନେ ପତ୍ନୀସହିତ ଥିଲେ; ଏବଂ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁରସହ, ହାତୀ-ରଥ-ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 74

सपरीवारघोषाणां यानच्छत्रादिशोभिनाम् । तथान्येषां च विट्शूद्रसंकीर्णानां सहस्रशः

ପରିବାରଜନଙ୍କ ଘୋଷରେ ଗଞ୍ଜିଉଠୁଥିବା, ଯାନ ଓ ଛତ୍ରାଦି ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଥିଲା; ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ର ସମେତ ମିଶ୍ରିତ ଜନସମୂହ ମଧ୍ୟ ହଜାରେ ହଜାରେ ଥିଲେ।

Verse 75

हसतां गायतां क्वापि नृत्यतामथ धावताम् । जिघ्रतां पिबतां कामाद्गच्छतां प्रतिगर्जताम्

କେହି ହସୁଥିଲେ, କେହି କେଉଁଠି ଗାଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟେ ନାଚି ନାଚି ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ। କେହି ଘ୍ରାଣ କରୁଥିଲେ, କେହି ଇଚ୍ଛାମତେ ପାନ କରୁଥିଲେ; ଆଉ କେହି ଚାଲିଚାଲି ପରସ୍ପର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।

Verse 76

संप्रयाणे मनुष्याणां संभ्रमः सुमहानभूत् । इति सर्वेषु गच्छत्सु गोकर्णं शिवमंदिरम्

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯାତ୍ରାକୁ ବେରୁଥିବା ସମୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ କୋଳାହଳ ହେଲା। ଏଭଳି ସମସ୍ତେ ଚାଲିଚାଲି ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ଶିବମନ୍ଦିର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 77

पश्यंति दिविजाः सर्वे विमानस्थाः सकौतुकाः । अथेयमपि चांडाली वसनाशनतृष्णया

ବିମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା କୌତୁହଳରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାପରେ ସେଇ ଚାଣ୍ଡାଳୀ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ନର ତୃଷ୍ଣାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଚାଲିଲା।

Verse 78

महाजनान्याचयितुं चचाल च शनैःशनैः । करावलंबेनान्यस्याः प्राग्जन्मार्जितकर्मणा । दिनैः कतिपयैर्याती गोकर्णं क्षेत्रमाययौ

ମହାଜନଙ୍କଠାରୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଲା; ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ହାତର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ପୂର୍ବଜନ୍ମାର୍ଜିତ କର୍ମର ପ୍ରେରଣାରେ। କିଛି ଦିନ ଯାତ୍ରା କରି ସେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 79

ततो विदूरे मार्गस्य निषण्णा विवृतांजलिः । याचमाना मुहुः पांथान्बभाषे कृपणं वचः

ତାପରେ ସେ ରାସ୍ତାରୁ ଦୂରେ ବସି, ହାତ ପସାରି; ପଥିକମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଯାଚନା କରି କରୁଣ ବଚନ କହିଲା।

Verse 80

प्राग्जन्मार्जितपापौघैः पीडितायाश्चिरं मम । आहारमात्रदानेन दयां कुरुत भो जनाः

ପୂର୍ବଜନ୍ମାର୍ଜିତ ପାପପ୍ରବାହରେ ମୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୀଡିତ। ହେ ଜନମାନେ, କେବଳ ଅଳ୍ପ ଆହାର ଦାନ କରି ମୋପରେ ଦୟା କର।

Verse 82

वसनाशनहीनायां स्वपितायां महीतले । महापांसुनिमग्नायां दयां कुरुत भो जनाः

ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆହାର ବିହୀନ ହୋଇ, ଭୂମିତଳେ ଶୋଇ, ମହାଧୂଳିର ଢେରରେ ନିମଗ୍ନ ମୋପରେ—ହେ ଜନମାନେ, ଦୟା କର।

Verse 83

महाशीतातपार्त्तायां पीडितायां महारुजा । अन्धायां मयि वृद्धायां दयां कुरुत भो जनाः

ତୀବ୍ର ଶୀତ ଓ ଦହୁଥିବା ତାପରେ କାତର, ମହାବେଦନାରେ ପୀଡିତ—ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ମୋପରେ, ହେ ଜନମାନେ, ଦୟା କର।

Verse 84

चिरोपवासदीप्तायां जठराग्निविवर्धनैः । संदह्यमानसर्वांग्यां दयां कुरुत भो जनाः

ଦୀର୍ଘ ଉପବାସରେ ଜଠରାଗ୍ନି ଅତି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ; ମୋର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଦହୁଛି। ହେ ଜନମାନେ, ଦୟା କର।

Verse 85

अनुपार्जितपुण्यायां जन्मांतरशतेष्वपि । पापायां मंदभाग्यायां दयां कुरुत भो जनाः

ଶତଶତ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରିନାହିଁ; ପାପିନୀ ଓ ମନ୍ଦଭାଗ୍ୟା ମୁଁ। ହେ ଜନମାନେ, ଦୟା କର।

Verse 86

एवमभ्यर्थयंत्यास्तु चांडाल्याः प्रसृतेंऽजलौ । एकः पुण्यतमः पांथः प्राक्षिपद्बिल्वमंजरीम्

ଏଭଳି ଅଞ୍ଜଳି ପସାରି ବିନତି କରୁଥିବା ଚାଣ୍ଡାଳୀ ସ୍ତ୍ରୀର ପ୍ରସାରିତ ହସ୍ତରେ ଜଣେ ଅତି ପୁଣ୍ୟବାନ ପଥିକ ବିଲ୍ୱପୁଷ୍ପ ମଞ୍ଜରୀ ନିକ୍ଷେପ କଲା।

Verse 87

तामंचलौ निपतितां सा विमृश्य पुनः पुनः । अभक्ष्येत्येव मत्वाथ दूरे प्राक्षिपदातुरा

ତାହା ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଜଳିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କଲା; ପରେ ‘ଏହା ଭକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ’ ଭାବି ଆତୁର ହୋଇ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେଲା।

Verse 88

तस्याः करेण निर्मुक्ता रात्रौ सा बिल्वमंजरी । पपात कस्यचिद्दिष्ट्या शिवलिंगस्य मस्तके

ରାତିରେ ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ସେହି ବିଲ୍ୱମଞ୍ଜରୀ କାହାରୋ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଶିବଲିଙ୍ଗର ମସ୍ତକ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 89

सैवं शिवचतुर्दश्यां रात्रौ पांथजनान्मुहुः । याचमानापि यत्किंचिन्न लेभे दैवयोगतः

ଏଭଳି ଶିବଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ (ଶିବରାତ୍ରି) ରାତିରେ ସେ ପଥିକମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଯାଚନା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୈବଯୋଗରୁ କିଛିମାତ୍ର ଲାଭ କଲା ନାହିଁ।

Verse 90

तत्रोषितानया रात्रिर्भद्रकाल्यास्तु पृष्ठतः । किंचिदुत्तरतः स्थानं तदर्धेनातिदूरतः

ସେ ସେଠାରେ ହିଁ ରାତି କାଟିଲା—ଭଦ୍ରକାଳୀ ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରର ପଛପଟେ—ଅଳ୍ପ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ, ବହୁତ ଦୂର ନୁହେଁ (ପ୍ରାୟ ଅର୍ଧମାପ ଦୂରରେ) ଥିବା ସ୍ଥାନରେ।

Verse 91

ततः प्रभाते भ्रष्टाशा शोकेन महताप्लुता । शनैर्निववृते दीना स्वदेशायैव केवला

ତାପରେ ପ୍ରଭାତେ, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ମହାଶୋକରେ ଆକୁଳ ସେ ଦୀନା ନାରୀ ଧୀରେଧୀରେ ଏକାକୀ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଲା।

Verse 92

श्रांता चिरोपवासेन निपतन्ती पदेपदे । क्रंदंती वहुरोगार्ता वेपमाना भृशातुरा

ଦୀର୍ଘ ଉପବାସରେ କ୍ଳାନ୍ତ ସେ ପଦେପଦେ ଲୁଟିପଡୁଥିଲା; ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦୁଥିଲା, ବହୁ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, କମ୍ପିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ଥିଲା।

Verse 93

दह्यमानार्कतापेन नग्नदेहा सयष्टिका । अतीत्यैतावतीं भूमिं निपपात विचेतना

ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ଦହିଯାଉଥିବା, ନଗ୍ନଦେହା ଓ ଲାଠିର ଆଶ୍ରୟରେ, ଏତେଟିକି ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଗଲା।

Verse 94

अथ विश्वेश्वरः शंभुः करुणामृतवारिधिः । एनामानयतेत्त्यस्मान्युयुजे सविमानकान्

ତେବେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁ—କରୁଣାମୃତର ସାଗର—ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ତାକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ବିମାନସହ ଦିବ୍ୟ ପରିଚାରକମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 96

एषा प्रवृत्तिश्चांडाल्यास्तवेह परिकीर्त्तिता । तथा संदर्शिता शंभोः कृपणेषु कृपालुता । कर्मणः परिपाकोत्थां गतिं पश्य महामते । अधमापि परं स्थानमारोहति निरामयम्

ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଚାଣ୍ଡାଳ ନାରୀର ଏହି ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କୁହାଗଲା; ଏଥିରେ କୃପଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାଳୁତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ହେ ମହାମତେ, କର୍ମର ପରିପାକରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଗତିକୁ ଦେଖ—ଅଧମ ମଧ୍ୟ ପରମ, ନିରାମୟ ପଦକୁ ଆରୋହଣ କରିପାରେ।

Verse 97

यदेतया पूर्वभवे नान्नदानादिकं कृतम् । क्षुत्पिपासादिभिः क्लेशैस्तस्मादिह निपीड्यते

ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ଅନ୍ନଦାନ ଆଦି ଦାନ କରିନଥିଲା; ତେଣୁ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଭୁଖ‑ତୃଷ୍ଣା ଆଦି କ୍ଲେଶରେ ପୀଡିତ ହୁଏ।

Verse 98

यदेषा मदवेगांधा चक्रे पापं महोल्बणम् । कर्मणा तेन जात्यंधा बभूवात्रैव जन्मनि

ମଦର ବେଗରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ପାପ କଲା; ସେଇ କର୍ମଫଳରେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ସେ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ହେଲା।

Verse 99

अपि विज्ञाय गोवत्सं यदेषाऽभक्षयत्पुरा । कर्मणा तेन चांडाली बभूवेह विगर्हिता

ଗୋବତ୍ସ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୂର୍ବେ ତାହା ଭକ୍ଷଣ କଲା; ସେଇ କର୍ମରେ ଏଠାରେ ସେ ନିନ୍ଦିତ ଚାଣ୍ଡାଳୀ ହେଲା।

Verse 100

यदेषार्यपथं हित्वा जारमार्गरता पुरा । तेन पापेन केनापि दुर्वृत्ता दुर्भगापि वा

ଆର୍ୟପଥ ଛାଡ଼ି ସେ ପୂର୍ବେ ଜାରମାର୍ଗରେ ରତ ଥିଲା; ସେଇ ପାପଫଳରେ ଏଠାରେ ସେ ଦୁର୍ବୃତ୍ତା ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବତୀ ହେଲା।

Verse 101

यदाश्लिष्य मदाविष्टा जारेण विधवा पुरा । तेन पापेन महता बहुकुष्ठव्रणान्विता

ବିଧବା ହୋଇ ମଦାବିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ପୂର୍ବେ ଜାରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲା; ସେଇ ମହାପାପରେ ସେ ଅନେକ କୁଷ୍ଠ‑ବ୍ରଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲା।

Verse 110

बुधो न कुरुते पापं यदि कुर्यात्स आत्महा । देहोऽयं मानुषो जंतोर्बहुकर्मैकभाजनम्

ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାପ କରେ ନାହିଁ; କରିଲେ ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ହନ୍ତା ହୁଏ। ଏହି ମାନବ ଦେହ ଜୀବ ପାଇଁ ବହୁ କର୍ମ ଓ ପୁଣ୍ୟସାଧନାର ଏକମାତ୍ର ପାତ୍ର।

Verse 120

अथापि नरकावासं प्रायशो नेयमर्हति । किंतु गोवत्सकं हत्वा विमृश्यागतसाध्वसा

ତଥାପି ସେ ସାଧାରଣତଃ ନରକବାସର ଯୋଗ୍ୟା ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଗୋବଛାକୁ ହତ୍ୟା କରି, ପରେ ଭାବିବାରୁ ସେ ଭୟ (ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ)ରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା।

Verse 130

श्रीगोकर्णे शिवतिथावुपोष्य शिवमस्तके । कृत्वा जागरणं ह्येषा चक्रे बिल्वार्पणं निशि

ପବିତ୍ର ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଶିବତିଥି ଦିନ ସେ ଉପବାସ କଲା; ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରି ଶିବଲିଙ୍ଗର ମସ୍ତକରେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଅର୍ପଣ କଲା।

Verse 140

अहो ईश्वरपूजाया माहात्म्यं विस्मयावहम् । पत्रमात्रेण संतुष्टो यो ददाति निजं पदम्

ଆହା! ଈଶ୍ୱରପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। କେବଳ ଗୋଟିଏ ପତ୍ରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ପରମ ପଦ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 150

प्रत्याहारासन ध्यानप्राणसंयमनादिभिः । यत्र योगपथैः प्राप्तुं यतते योगिनः सदा

ଯେ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ସଦା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଯତ୍ନ କରନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଆସନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରାଣସଂଯମ ଆଦି ଯୋଗପଥ ଦ୍ୱାରା।

Verse 160

इत्यामन्त्र्य मुनिः प्रीत्या गौतमो मिथिलां ययौ । सोऽपि हृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत

ଏହିପରି ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ବିଦାୟ ନେଇ ମୁନି ଗୌତମ ମିଥିଲାକୁ ଗଲେ। ସେଇ ରାଜା ମଧ୍ୟ ହୃଷ୍ଟମନେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 164

इति कथितमशेषं श्रेयसामादिबीजं भवशतदुरितघ्नं ध्वस्तमोहांधकारम् । चरितममरगेयं मन्मथारेरुदारं सततमपि निषेव्यं स्वस्तिमद्भिश्च लोकैः

ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟସର ଆଦିବୀଜ, ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପନାଶକ ଓ ମୋହାନ୍ଧକାରବିନାଶକ—ଦେବମାନେ ଗାଇଥିବା ମନ୍ମଥଶତ୍ରୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ଉଦାର ଚରିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଥିତ ହେଲା। ମଙ୍ଗଳମୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ସଦା ସେବନ ଓ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।