Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 12

Devanagari script

तपस्तपति सोऽत्यर्थं तेन दीर्घतपाः स्मृतः । स तिष्ठति सपत्नीकः ससुतः सस्नुषस्तथा

Transliteration

tapastapati so'tyarthaṃ tena dīrghatapāḥ smṛtaḥ | sa tiṣṭhati sapatnīkaḥ sasutaḥ sasnuṣastathā

Translation

ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ତପ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ‘ଦୀର୍ଘତପା’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ; ସେ ସପତ୍ନୀକ, ସପୁତ୍ର ଓ ସସ୍ନୁଷ ସହିତ ସେଠାରେ ରହନ୍ତି।

Word by Word

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• तपति: practises (penance), performs austerity
• तपति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अत्यर्थम्: excessively, greatly
• अत्यर्थम्: Adhikarana (Manner/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्यर्थम् (अव्यय/नपुंसक-प्रातिपदिक)
• Form: परिमाण/तीव्रतावाचक-अव्यय (adverb)

• तेन: therefore, by that
• तेन: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (हेतु), एकवचन

• दीर्घतपाः: Dīrghatapā (one of long austerity)
• दीर्घतपाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दीर्घ + तपस्/तप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि: दीर्घं तपो यस्य सः

• स्मृतः: is called/remembered
• स्मृतः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त) प्रयुक्तः कर्मणि-प्रयोगे; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; 'स्मृतः' = is called/remembered

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तिष्ठति: resides
• तिष्ठति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन

• सपत्नीकः: with (his) wife
• सपत्नीकः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + पत्नी (प्रातिपदिक) + क (तद्धित) / सपत्नीक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि: पत्नी अस्ति यस्य सः

• ससुतः: with (his) sons
• ससुतः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि: सुताः सन्ति यस्य सः

• सस्नुषः: with (his) daughters-in-law
• सस्नुषः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + स्नुषा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि: स्नुषाः सन्ति यस्य सः

• तथा: also, likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकार/समुच्चयवाचक-अव्यय (adverb: 'also/likewise')

Speaker

Īśvara (Śiva) (deduced from immediate narrative context in Revā Khaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mandāraka āśrama (within Mandāravana)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Dīrghatapas radiates ascetic energy while seated in austerity; nearby, his wife and family members maintain the āśrama—cooking, tending sacred fire, and serving quietly—showing tapas within a living household.

Characters & Entities

• Dīrghatapas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Intense and sustained tapas becomes a living identity and sanctifies one’s dwelling, even within a family setting.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Mandāraka within Revā Khaṇḍa, made venerable by the austerities of Dīrghatapas.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse highlights austerity and the presence of a dhārmic household in a sacred locale.