Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 9

Devanagari script

जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे । नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः । यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः

Transliteration

jagatpaśyāmi rājendra viśantaṃ vyādite mukhe | nānātaraṅgabhaṅgāṅgā mahāphenaughasaṃkulāḥ | yathā nadyo layaṃ yānti samudraṃ prāpya sasvanāḥ

Translation

‘ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ମୁଁ ଦେଖୁଛି—ସମଗ୍ର ଜଗତ ସେଇ ବିସ୍ତୃତ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି; ଯେପରି ନାନା ତରଙ୍ଗରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଅଙ୍ଗସହ, ମହାଫେନ ପ୍ରବାହରେ ସଂକୁଳ ନଦୀମାନେ ଗର୍ଜନ କରି ସମୁଦ୍ରକୁ ପାଇ ତାହାରେ ଲୟ ପାଉଥାନ୍ତି।’

Word by Word

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• पश्यामि: I see
• पश्यामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन

• राजेन्द्र: O king of kings
• राजेन्द्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजेन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; (राज्ञाम् इन्द्रः) षष्ठी-तत्पुरुषः

• विशन्तम्: entering
• विशन्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: विश् (धातु) + शतृ (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्तम् (Present active participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘जगत्’ इति कर्मणः विशेषणम्

• व्यादिते: in (the) opened wide
• व्यादिते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: वि + आ + दा (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; भूतकृदन्त ‘व्यादित’ (= opened wide); ‘मुखे’ इति विशेष्यस्य

• मुखे: in the mouth
• मुखे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• नाना: various
• नाना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नाना (अव्यय)
• Form: अव्यय; विविधार्थक-विशेषणवत् (indeclinable used adjectivally: various)

• तरङ्गभङ्गाङ्गाः: whose limbs are broken by waves / wave-tossed-bodied
• तरङ्गभङ्गाङ्गाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तरङ्ग + भङ्ग + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन; ‘नद्यः’ इति विशेष्यस्य; (तरङ्ग-भङ्गः) इति षष्ठी/तत्पुरुषभावेन ‘अङ्ग’ विशेष्यं

• महाफेनौघसंकुलाः: crowded with great masses of foam
• महाफेनौघसंकुलाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: महाफेनौघ + संकुल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन; ‘नद्यः’ इति विशेष्यस्य; (महान् फेनौघः) इति कर्मधारयपूर्वकः तत्पुरुषः

• यथा: just as
• यथा: Sambandha (Comparative marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय (comparative particle: as/just as)

• नद्यः: rivers
• नद्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन

• लयम्: dissolution/merging
• लयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• यान्ति: go/attain
• यान्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• समुद्रम्: the ocean
• समुद्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• प्राप्य: having reached
• प्राप्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त/ल्यबन्त-अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive)

• सस्वनाः: with sound/roaring
• सस्वनाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स + स्वन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन; बहुव्रीहिः—‘स्वनः अस्ति येषाम्’

Speaker

Deductive: A narrator addressing a king (rājendra) within the Revākhaṇḍa frame

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā) and its tirtha-stream symbolism

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: King (राजेन्द्र)

Visual Art Cues

Scene: A vast gaping divine mouth like an oceanic abyss; the entire world streams into it as roaring rivers with foam and waves; the sound and motion convey inevitability and grandeur.

Characters & Entities

• Rājendra (king, addressed)
• Samudra (ocean)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All multiplicity ultimately returns to the One; the world’s forms dissolve into the Supreme, as rivers surrender to the ocean.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tirtha is explicitly named in this verse; it is a cosmic comparison within the Revā-section narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None is stated in this verse.