Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 12

Devanagari script

सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम् । निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्

Transliteration

sarvauṣadhīnāmaśanaṃ pradhānaṃ sarveṣu peyeṣu jalaṃ pradhānam | nidrā sukhānāṃ pramadā ratīnāṃ sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam

Translation

ସମସ୍ତ ଔଷଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆହାର ହିଁ ପ୍ରଧାନ, ସମସ୍ତ ପାନୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ହିଁ ପ୍ରଧାନ। ସୁଖମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଦ୍ରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରତିସୁଖରେ ପ୍ରିୟା ପ୍ରମଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିର (ମସ୍ତକ) ପ୍ରଧାନ।

Word by Word

• सर्वौषधीनाम्: of all herbs/medicines
• सर्वौषधीनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व + औषधी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; समासः—कर्मधारय (सर्वाः औषधयः)

• अशनम्: food; eating
• अशनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• प्रधानम्: chief; foremost
• प्रधानम्: Predicate/Viśeṣaṇa (Predicative qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम् (अशनम्)

• सर्वेषु: in all
• सर्वेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; विशेषणम् (पेयेषु)

• पेयेषु: among drinks
• पेयेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पेयं (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन

• जलम्: water
• जलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• प्रधानम्: chief; foremost
• प्रधानम्: Predicate/Viśeṣaṇa (Predicative qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम् (जलम्)

• निद्रा: sleep
• निद्रा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• सुखानाम्: of pleasures/happinesses
• सुखानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• प्रमदा: woman; beloved
• प्रमदा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रमदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• रतीनाम्: of pleasures/delights
• रतीनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• सर्वेषु: in all
• सर्वेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; विशेषणम् (गात्रेषु)

• गात्रेषु: in the limbs/bodies
• गात्रेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन

• शिरः: head
• शिरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• प्रधानम्: chief; foremost
• प्रधानम्: Predicate/Viśeṣaṇa (Predicative qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम् (शिरः)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Skanda Dialogue

Listener: Yudhiṣṭhira (addressed as nṛpasattama in the sequence)

Visual Art Cues

Scene: A sage instructs a king with a sequence of emblematic vignettes: a bowl of nourishing food, a clear water vessel, a sleeping figure, a loving couple, and a crowned head highlighted as the chief limb—arranged like a didactic tableau.

Characters & Entities

• Jala (water)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic teaching often uses everyday hierarchies to prepare the listener for recognizing the ‘foremost’ among sacred things.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named in this verse; it functions as an analogy supporting the coming praise of Śuklatīrtha/Narmadā.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a proverbial, instructional verse.