Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 21

Devanagari script

अनसूयोवाच । भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी । त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने

Transliteration

anasūyovāca | bhartuḥ pativratā nārī ratiputravivardhinī | trivargasādhanā sā ca ślāghyā ca viduṣāṃ jane

Translation

ଅନସୂୟା କହିଲେ—ଯେ ନାରୀ ଭର୍ତ୍ତୃଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ପତିବ୍ରତା, ଯେ ଦାମ୍ପତ୍ୟସୌହାର୍ଦ୍ୟ ଓ ପୁତ୍ରସନ୍ତାନକୁ ବଢ଼ାଏ, ସେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ଏଇ ତ୍ରିବର୍ଗର ସାଧିକା ଏବଂ ବିଦ୍ୱଜନମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ।

Word by Word

• अनसूया: Anasūyā
• अनसूया: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनसूया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परिपूर्णभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• भर्तुः: of (her) husband
• भर्तुः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भर्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• पतिव्रता: devoted to her husband
• पतिव्रता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पति (प्रातिपदिक) + व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण (पतिव्रता = पतिं प्रति व्रतम्/पतिव्रतधारिणी)

• नारी: a woman
• नारी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नारी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• रति-पुत्र-विवर्धिनी: one who increases love and sons
• रति-पुत्र-विवर्धिनी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रति (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक) + विवर्धिनी (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण; समासार्थः: रतिं पुत्रं च विवर्धयति इति

• त्रिवर्गसाधना: a means to the three aims (dharma, artha, kāma)
• त्रिवर्गसाधना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या) + वर्ग (प्रातिपदिक) + साधन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण; त्रिवर्गस्य (धर्म-अर्थ-काम) साधनम्

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• श्लाघ्या: praiseworthy
• श्लाघ्या: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्लाघ्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• विदुषाम्: of the learned
• विदुषाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विद्वस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• जने: among people/in society
• जने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

Speaker

Anasūyā

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: A brahmin/ascetic interlocutor in the episode (implied)

Visual Art Cues

Scene: Sage Anasūyā speaks with calm authority, seated in an āśrama; she gestures gently while describing the praised pativratā ideal; listeners sit attentively.

Characters & Entities

• Anasūyā
• Trivarga (dharma-artha-kāma)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Gṛhastha life is sanctified through fidelity and responsibility; a devoted spouse is praised as a support for dharma and the balanced aims of life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named; the verse focuses on household dharma within the Revā Khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed; it defines virtues and ideals (pativratā, trivarga-sādhanā) rather than a ceremony.