Shukla Yajur Veda — Adhyaya 34, Mantra 55
Rishi: Speculative/collective (saptaṛṣi tradition).
Devata: Sapta Ṛṣayaḥ; Sapta Āpaḥ; the two ‘asvapnajau’ deities (guardian pair).
Chandas: Triṣṭubh (didactic-invocatory).
Samhita Patha (Devanagari)
स॒प्त ऋष॑य॒: प्रति॑हिता॒: शरी॑रे स॒प्त र॑क्षन्ति॒ सद॒मप्र॑मादम् । स॒प्ताप॒: स्वप॑तो लो॒कमी॑यु॒स्तत्र॑ जागृतो॒ अस्व॑प्नजौ सत्र॒सदौ॑ च दे॒वौ
Transliteration
saptá ṛ́ṣayaḥ pratihitā́ḥ śárīre saptá rakṣanti sádám apramā́dam | saptā́paḥ svápato lokám īyus tátra jāgṛto asvapnajau satrasádau ca deváu
Translation
ସାତ ଋଷି ଶରୀରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ସାତ (ରକ୍ଷକ) ସଦା ଅପ୍ରମାଦରେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସାତ ଆପଃ ନିଦ୍ରାର ଲୋକକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ସତ୍ରରେ ଅଧିବାସ କରୁଥିବା ଦୁଇ ଦେବ—ଅସ୍ୱପ୍ନଜୌ, ନିଦ୍ରାବିହୀନ—ଜାଗ୍ରତ ରହି ପହରା ଦିଅନ୍ତି।
Padapatha (Word Analysis)
सप्त । ऋषयः । प्रति-हिताः । शरीरे । सप्त । रक्षन्ति । सदम् । अप्रमादम् । सप्त । आपः । स्वपतः । लोकम् । ईयुः । तत्र । जागृतः । अस्वप्न-जौ । सत्र-सदौ । च । देवौ
Word by Word
सप्तseven
सप्त:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य)
TypeAdjective
Rootसप्तन् (संख्या)
ऋषयःseers
ऋषयः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootऋषि
प्रतिहिताःplaced/established
प्रतिहिताः:
कर्तृपद-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootप्रति-धा (धातु: धा) → प्रतिहित (कृदन्त)
शरीरेin the body
शरीरे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootशरीर
सप्तseven
सप्त:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य)
TypeAdjective
Rootसप्तन् (संख्या)
रक्षन्तिprotect
रक्षन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Rootरक्ष्
सदम्always
सदम्:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootसद (अव्यय)
अप्रमादम्heedfulness / non-negligence
अप्रमादम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअ-प्रमाद
सप्तseven
सप्त:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य)
TypeAdjective
Rootसप्तन् (संख्या)
आपःwaters
आपः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअप् (स्त्री; बहुवचन-प्रयोगः)
स्वपतःsleep
स्वपतः:
क्रिया (कर्तृ-सम्बन्धः)
TypeVerb
Rootस्वप्
लोकम्world
लोकम्:
कर्म (गत्यर्थक-क्रियायाः)
TypeNoun
Rootलोक
ईयुःwent / have gone
ईयुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootइ (गत्यर्थ)
तत्रthere
तत्र:
अधिकारण (देश)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
जागृतःawake
जागृतः:
कर्तृपद-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootजागृ (धातु) → जागृत (कृदन्त)
अस्वप्नजौthe two born of sleeplessness (ever-wakeful pair)
अस्वप्नजौ:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअ-स्वप्न-ज (प्रातिपदिक)
सत्रसदौthe two who sit/preside at the satra (session)
सत्रसदौ:
कर्तृ (अस्वप्नजौ इत्यस्य विशेषणम्)
TypeNoun
Rootसत्र-सद् (प्रातिपदिक)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
देवौthe two gods
देवौ:
कर्तृ (अस्वप्नजौ/सत्रसदौ इत्यस्य अप्पोजिशन्)
TypeNoun
Rootदेव
Entities Mentioned
S
Sapta Ṛṣayaḥ (Seven Seers)S
Sapta Āpaḥ (Seven Waters)A
Asvapnajau Devau (the two sleepless gods/guardians)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes